Định hướng mới: phát triển tài năng toàn diện
Quy chế trường chuyên là khung quy định về tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên, từ mục tiêu giáo dục, nhiệm vụ của nhà trường đến cách tổ chức lớp và xử lý việc học sinh chuyển trường, chuyển lớp. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo thông tư mới; vì vậy, các nội dung được nêu hiện là đề xuất, chưa phải quy định đã có hiệu lực. Dự thảo hướng tới thể chế hóa định hướng tại Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025, chuyển trọng tâm từ đào tạo chuyên sâu một môn sang phát hiện, bồi dưỡng tài năng trên nền giáo dục toàn diện, liên ngành và định hướng nghề nghiệp sớm. Đây là thay đổi đáng chú ý: trường chuyên được kỳ vọng không chỉ tạo thành tích ở một môn, mà còn giúp học sinh phát triển tư duy, năng lực nghiên cứu và khả năng lựa chọn hướng đi phù hợp.
Nhiệm vụ trường chuyên được mô tả cụ thể hơn
Dự thảo nêu trường chuyên vừa thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn chung của trường THPT, vừa tổ chức giáo dục nâng cao theo khối chuyên và giáo dục chuyên sâu theo môn học. Các hoạt động có thể gồm chuyên đề, học phần, nghiên cứu, thực hành và dự án liên môn; nhà trường cũng cần bảo đảm sự liên thông giữa giáo dục toàn diện, nâng cao và chuyên sâu. Cách viết này làm rõ trách nhiệm của trường: bồi dưỡng năng lực nổi trội nhưng không được để học sinh mất nền tảng phổ thông. Dự thảo còn đề cập việc phát triển đội ngũ, vận dụng phương pháp dạy học và đánh giá tiên tiến, mở rộng hợp tác với cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Trong đó, trường được khuyến khích thiết lập quan hệ hợp tác thường xuyên với ít nhất một cơ sở giáo dục đại học phù hợp định hướng phát triển.
Thay vì xếp lớp chuyên theo từng môn như hiện nay, dự thảo đề xuất ba khối: Khoa học tự nhiên gồm Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học và Tin học; Khoa học xã hội gồm Ngữ văn, Lịch sử và Địa lí; cùng khối Ngoại ngữ. Đây là nỗ lực hạn chế chuyên môn hóa quá sớm và tạo nền kiến thức rộng hơn. Theo lộ trình được nêu, mô hình dự kiến áp dụng từ năm học 2027–2028; trường chưa đủ điều kiện có thể áp dụng từ năm học 2028–2029. Học sinh đã trúng tuyển trước khi thông tư có hiệu lực được tiếp tục học theo lớp và chương trình đã tuyển sinh đến hết cấp học. Bộ dự kiến tiếp tục tổ chức hội thảo để tiếp nhận ý kiến trước khi hoàn thiện văn bản.
Chuyển trường: không chỉ cần chỗ học còn trống
Với chuyển trường học sinh chuyên, dự thảo phân biệt trường hợp chuyển sang trường THPT không chuyên và chuyển sang một trường chuyên khác. Trường hợp thứ nhất thực hiện theo quy định chung về chuyển trường và tiếp nhận học sinh. Nếu chuyển giữa hai trường chuyên đã tuyển sinh bằng kỳ thi chung, học sinh phải đạt tiêu chuẩn trúng tuyển của trường nơi muốn đến. Nếu hai trường không thi chung, hoặc học sinh không đạt ngưỡng trúng tuyển trong kỳ thi chung, dự thảo yêu cầu dự thi và đạt yêu cầu tuyển sinh bổ sung của trường tiếp nhận. Điều kiện này có thể khiến việc chuyển trường khó hơn kỳ vọng của gia đình: lý do cá nhân hay việc trường có chỗ học không tự động thay thế yêu cầu về năng lực và tuyển sinh. Tuy nhiên, đây vẫn là nội dung đang được đề xuất, không nên xem như quy định hiện hành.
Chuyển lớp cần căn cứ năng lực và thời điểm
Đối với chuyển lớp trường chuyên giữa các khối chuyên trong cùng trường, dự thảo giao hiệu trưởng quyết định, dựa trên nguyện vọng của học sinh và cha mẹ hoặc người giám hộ, kết quả học tập, đánh giá mức độ phù hợp, khả năng tiếp nhận của lớp mới và yêu cầu bảo đảm chương trình phổ thông. Việc chuyển lớp được thực hiện vào cuối học kỳ I hoặc cuối năm học. Như vậy, mong muốn đổi hướng học tập là một căn cứ cần xem xét, nhưng không phải điều kiện duy nhất; năng lực và khả năng tổ chức dạy học cũng quan trọng. Dự thảo còn phân biệt việc đổi môn chuyên sâu hoặc lớp chuyên theo môn trong cùng khối: trường thực hiện theo quy trình đánh giá, tư vấn và có sự đồng thuận của học sinh cùng gia đình; nếu không đổi lớp chuyên theo khối thì không cần làm thủ tục chuyển trường, chuyển lớp. Quy định này có thể tạo lối điều chỉnh phù hợp hơn, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào tư vấn và cách áp dụng nhất quán.
Điều cần theo dõi trước khi quy định được ban hành
Điểm đáng ủng hộ của dự thảo là kết nối mục tiêu phát triển tài năng với giáo dục toàn diện, đồng thời đưa ra tiêu chí cụ thể hơn cho các quyết định chuyển trường, chuyển lớp. Nhưng những tiêu chí như đánh giá năng lực, mức độ phù hợp hay khả năng tiếp nhận vẫn cần được hướng dẫn rõ để học sinh ở các trường khác nhau không bị đánh giá tùy nghi. Gia đình nên phân biệt đề xuất đang lấy ý kiến với quy định có hiệu lực: các điều kiện nêu trên chưa tự động áp dụng chỉ vì xuất hiện trong dự thảo. Trước mắt, cần chờ Bộ hoàn thiện thông tư sau khi tiếp nhận ý kiến, đồng thời theo dõi hướng dẫn triển khai và lộ trình dành cho từng trường. Mục tiêu cải cách chỉ thuyết phục khi vừa mở rộng cơ hội phát triển, vừa bảo đảm học sinh hiểu rõ quyền lợi và điều kiện của mình.
