Luật Hải quan sửa đổi là gì và vì sao doanh nghiệp phải quan tâm?
Luật Hải quan sửa đổi là văn bản điều chỉnh một số quy định trọng yếu của Luật Hải quan hiện hành nhằm đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính hải quan, thúc đẩy chuyển đổi số hải quan, tăng cường quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ và hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho thương mại điện tử, kho bãi và logistics, với mục tiêu hình thành nền hải quan số thông minh hơn, minh bạch hơn và hiệu quả hơn cho doanh nghiệp. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan gồm 4 điều, tập trung sửa các quy định của Luật Hải quan và một số luật liên quan. Quốc hội đã biểu quyết thông qua Luật này sau khi nghe Bộ trưởng Bộ Tài chính trình bày báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý trên cơ sở 113 lượt ý kiến của đại biểu tại thảo luận tổ và hội trường. Luật có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, nghĩa là doanh nghiệp chỉ còn một khoảng thời gian hữu hạn để chuẩn bị cho một cuộc thay đổi mang tính hệ thống trong quy trình thông quan và quản trị logistics của mình.
Từ bộ hồ sơ dày cộp đến hải quan số: doanh nghiệp được và mất gì?
Trọng tâm của Luật Hải quan sửa đổi là cắt sâu vào thủ tục hành chính hải quan và đẩy chuyển đổi số hải quan lên mức bắt buộc, không còn là lựa chọn. Luật sửa các quy định về hồ sơ hải quan, cơ chế một cửa quốc gia, quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ theo hướng đơn giản hóa điều kiện kinh doanh, loại bỏ những thủ tục không còn phù hợp, đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong toàn bộ quy trình nghiệp vụ, hướng tới thực hiện đầy đủ hải quan số. Điểm có tác động tức thời tới doanh nghiệp là nguyên tắc “không yêu cầu nộp lại bản giấy đối với dữ liệu đã được chia sẻ” qua Cơ chế một cửa quốc gia. Đi kèm với đó, Luật bổ sung cơ chế xử lý khi hệ thống gặp sự cố và có cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, vùng sâu, vùng xa trong khai hồ sơ hải quan. Nghĩa là doanh nghiệp xuất nhập khẩu sẽ cắt giảm đáng kể thời gian và chi phí cho giấy tờ, nhưng phải đầu tư mạnh hơn vào hệ thống dữ liệu và năng lực tuân thủ nội bộ.
Hậu kiểm, quản lý rủi ro và thương mại điện tử: cuộc chơi siết chặt nhưng minh bạch hơn
Luật Hải quan sửa đổi chuyển trọng tâm quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đồng thời tách bạch rõ quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ, giao Chính phủ quy định chi tiết các vấn đề kỹ thuật để vừa ổn định luật, vừa linh hoạt trong thực tiễn. Với đại lý làm thủ tục hải quan, Luật không còn quy định điều kiện kinh doanh mà chuyển sang cơ chế hậu kiểm gắn với tiêu chuẩn nghề nghiệp, phù hợp xu hướng cắt giảm điều kiện kinh doanh và tăng trách nhiệm nghề nghiệp. Ở mảng thương mại điện tử, Luật bổ sung quy định về kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử và yêu cầu chủ nền tảng nước ngoài không có trụ sở tại Việt Nam phải kết nối dữ liệu với cơ quan hải quan. Đây là bước siết chặt tất yếu để bịt lỗ hổng gian lận, nhưng đồng thời tạo sân chơi minh bạch hơn cho các doanh nghiệp tuân thủ.
Hạ tầng hải quan số và trách nhiệm mới: doanh nghiệp logistics cần chuẩn bị gì trước 1/3/2027?
Luật Hải quan sửa đổi không chỉ điều chỉnh quy tắc mà còn định hình lại hạ tầng kết nối giữa doanh nghiệp và nhà nước. Dự thảo đã ưu tiên nguồn lực cho đầu tư hạ tầng hải quan số và rà soát 13 nội dung giao Chính phủ, 7 nội dung giao Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định chi tiết để bảo đảm tính đồng bộ với các luật về bưu chính, thương mại điện tử, căn cước, giao dịch điện tử, quản lý ngoại thương, thanh tra. Luật cũng bổ sung nghĩa vụ cho các nhóm chủ thể mới như doanh nghiệp bưu chính, chuyển phát nhanh, chủ sàn thương mại điện tử, người thực hiện dịch vụ quá cảnh, trung chuyển, người cung cấp dịch vụ vận chuyển hàng hóa. Điều khoản chuyển tiếp được chỉnh lý để làm rõ phạm vi áp dụng với các vụ việc đang xử lý trước thời điểm Luật có hiệu lực. Nói cách khác, từ 1/3/2027, mọi mắt xích trong chuỗi logistics – từ sàn thương mại điện tử, hãng chuyển phát đến đại lý hải quan – đều phải “lên số” và tái thiết quy trình, nếu không muốn bị tụt lại trong luồng xanh thông quan mới.
Kết luận: Hải quan số thông minh không tự sinh ra lợi ích nếu doanh nghiệp vẫn nghĩ “đợi rồi tính”
Luật Hải quan sửa đổi mở đường cho một nền hải quan số thông minh hơn, minh bạch hơn, nhưng lợi ích cụ thể – thông quan nhanh, giảm chi phí logistics, ít tranh chấp – sẽ không tự đến với những doanh nghiệp thụ động. Việc Quốc hội thông qua Luật sau quá trình tiếp thu 113 lượt ý kiến và hoàn thiện dự thảo cho thấy định hướng cải cách này không mang tính thử nghiệm mà là quyết tâm chính sách dài hạn. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu, logistics, bưu chính, thương mại điện tử cần xem mốc 1/3/2027 như hạn chót để số hóa quy trình, chuẩn hóa dữ liệu, nâng chuẩn tuân thủ và tập dượt cho kịch bản hệ thống hải quan hoạt động hoàn toàn trên nền điện tử. Nếu tận dụng sớm, Luật Hải quan sửa đổi có thể trở thành “bộ khuếch đại” cho năng lực cạnh tranh; nếu chậm chân, nó sẽ biến thành rào cản vô hình trong từng lô hàng xuất nhập khẩu.
