Mùa mưa không chỉ là chuyện ngập nước, mà là mùa của bệnh truyền nhiễm
Phòng bệnh mùa mưa là tập hợp các biện pháp cá nhân, gia đình và cộng đồng nhằm giảm nguy cơ mắc bệnh đường tiêu hóa, bệnh ngoài da và các bệnh truyền nhiễm do nguồn nước, môi trường bị ô nhiễm sau mưa lớn, ngập lụt, đặc biệt trong bối cảnh nước cuốn theo rác thải, xác động vật, bùn đất và nước thải vào khu dân cư. Quan trọng hơn cả, đây không phải khuyến cáo “xa vời” của ngành y tế, mà là kinh nghiệm sống còn cho mọi gia đình ở vùng thường xuyên mưa bão. Nước ngập cuốn theo bùn đất, rác thải, xác động vật và nước thải, làm ô nhiễm nguồn nước, môi trường. Đây là nguyên nhân khiến các bệnh đường tiêu hóa như tiêu chảy cấp, lỵ, thương hàn, tả, viêm gan A có thể gia tăng sau ngập lụt. Các bệnh truyền nhiễm dễ mắc sau mưa lũ là bệnh lây qua đường tiêu hóa như tiêu chảy, tả, lỵ, thương hàn, bên cạnh nhóm bệnh ngoài da và hô hấp như đau mắt đỏ, nhiễm trùng vết thương hở. Nhìn thẳng vào thực tế này giúp chúng ta hiểu rằng “không bị ngập sâu” không đồng nghĩa với “an toàn sức khỏe”, nếu vẫn dùng nguồn nước bẩn, ăn thực phẩm ô nhiễm hoặc lội nước khi trên da có vết trầy xước.
Nước bẩn và bệnh đường tiêu hóa: điều đáng lo không phải là vũng ngập mà là ly nước uống
Nếu phải chọn một ưu tiên hàng đầu trong phòng bệnh mùa mưa, đó phải là vệ sinh nước uống. ThS.BS Nguyễn Quốc Phương nhấn mạnh, phần lớn các bệnh sau mưa ngập đều có thể phòng ngừa nếu người dân nhận biết sớm nguy cơ và thực hiện đúng các biện pháp bảo vệ sức khỏe ngay tại gia đình. Khi nước ngập làm ô nhiễm giếng, bể chứa, đường ống, mỗi ly nước không được xử lý đúng cách có thể là nguồn bệnh đường tiêu hóa. Các bệnh truyền nhiễm dễ mắc sau mưa lũ là bệnh lây qua đường tiêu hóa như tiêu chảy, tả, lỵ, thương hàn… do sử dụng nguồn nước hoặc thực phẩm bị ô nhiễm. Giải pháp không phức tạp, nhưng phải làm nghiêm: chỉ sử dụng nước sạch; nước uống cần đun sôi; nước giếng hoặc nguồn bị ngập phải được làm trong và khử khuẩn theo hướng dẫn của y tế trước khi dùng. Mỗi gia đình nên dự trữ nước sạch, tích trữ nước uống đóng chai hoặc dùng dụng cụ sạch tích trữ nước máy vào mùa mưa. Bên cạnh đó, nguyên tắc “ăn chín, uống sôi”, không ăn thực phẩm từng bị ngập nước, ôi thiu, mốc, hết hạn là hàng rào bảo vệ tối thiểu mà nhiều người vẫn dễ bỏ qua.
Muỗi, tay chân miệng, sốt xuất huyết và viêm não Nhật Bản: bộ ba nguy hiểm của mùa ẩm ướt
Mùa mưa tạo điều kiện lý tưởng cho muỗi và nhiều tác nhân gây bệnh lan rộng, đặc biệt khi trẻ bước vào năm học mới. Sau mưa, nhiều vật dụng quanh nhà như xô, chậu, chai lọ, lốp xe hoặc phế thải có thể đọng nước, trở thành nơi muỗi vằn sinh sản; vì vậy, nguy cơ sốt xuất huyết gia tăng trong những tuần sau khi nước rút. Từ đầu năm đến nay, cả nước ghi nhận gần 95.000 ca sốt xuất huyết và khoảng 113.000 ca tay chân miệng, gia tăng đáng kể so với cùng kỳ năm trước. Đây không phải con số để đọc cho qua, mà là lời cảnh báo trực tiếp về trách nhiệm phòng bệnh trong mỗi gia đình. Chuyên gia cảnh báo, mưa bão, ngập lụt và thời điểm học sinh trở lại trường có thể làm gia tăng nguy cơ lây lan, bùng phát dịch bệnh. Viêm não Nhật Bản là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus, lây sang người qua muỗi Culex. Tại Việt Nam, bệnh ghi nhận quanh năm và thường tăng trong mùa hè, mùa mưa, khi thời tiết nóng ẩm và nước đọng giúp muỗi phát triển. Mùa tựu trường trùng với thời điểm mưa nhiều làm tăng nguy cơ mắc viêm não Nhật Bản ở trẻ, khi các em đi lại nhiều, tham gia hoạt động ngoài trời và tiếp xúc muỗi nhiều hơn. Nếu chỉ đuổi muỗi mà quên vắc xin, chúng ta đang bỏ qua lớp bảo vệ mạnh nhất cho trẻ.
Vệ sinh cá nhân, môi trường và tiêm vắc xin: bộ khung phòng bệnh mùa mưa cho mọi gia đình
Một chiến lược phòng bệnh mùa mưa hiệu quả phải đứng trên ba trụ cột: vệ sinh cá nhân, môi trường sạch và tiêm vắc xin đầy đủ. Ở mức cá nhân, rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi dọn dẹp; lau khô chân tay ngay sau khi tiếp xúc với nước là thói quen nhỏ nhưng có tác động lớn. Ở mức gia đình, việc xử lý nước, vệ sinh môi trường, khử khuẩn nhà cửa bị ngập nước đúng cách giúp giảm đáng kể nguy cơ bệnh. Nước rút đến đâu dọn dẹp ngay đến đó, đẩy sạch bùn đất rác thải khi còn ướt, lau rửa bề mặt theo quy trình “2 xô” với nước sạch và dung dịch tẩy rửa. Song song, cần loại bỏ các dụng cụ chứa nước tù đọng quanh nhà để hạn chế muỗi sinh sản, kết hợp biện pháp phòng chống muỗi và chủ động tiêm vắc xin, đặc biệt là các vắc xin phòng viêm não Nhật Bản và sốt xuất huyết nơi đã có. Với vắc xin viêm não Nhật Bản trong chương trình tiêm chủng mở rộng, lịch cơ bản gồm 3 mũi: mũi 1 khi đủ 1 tuổi, mũi 2 sau mũi 1 từ 1–2 tuần, mũi 3 sau mũi 1 một năm, sau đó tiêm nhắc mỗi 3 năm đến 15 tuổi. Việc đã từng tiêm không đồng nghĩa đã hoàn thành lịch tiêm hoặc còn được bảo vệ lâu dài; phụ huynh cần rà soát sổ tiêm của con và bổ sung mũi nhắc đúng thời điểm.
Chủ động từ sớm: xây “tuyến phòng thủ đầu tiên” trước khi dịch gõ cửa
Điểm tích cực của các bệnh thường gặp mùa mưa là hầu hết đều có thể chủ động phòng tránh nếu hành động đủ sớm. Người dân không chủ quan, nhưng cũng không nên quá lo lắng, vì phòng bệnh không đòi hỏi kỹ thuật cao mà đòi hỏi sự đều đặn và nghiêm túc trong những việc tưởng chừng đơn giản: dự trữ nước sạch, hóa chất khử khuẩn, vật tư thiết yếu và nâng cao kiến thức phòng bệnh cho cả nhà. TS Đỗ Mạnh Cường gọi đó là “tuyến phòng thủ đầu tiên” bảo vệ sức khỏe cho bản thân, gia đình và cộng đồng. Trong bối cảnh số ca sốt xuất huyết và tay chân miệng đều tăng mạnh, chủ động phòng bệnh bằng vắc xin kết hợp với các biện pháp vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường vẫn là giải pháp hiệu quả nhất để bảo vệ trẻ em, người lớn và giảm gánh nặng bệnh tật cho cộng đồng. Thông điệp cuối cùng không thể mềm hơn: nếu đợi thấy hàng xóm nhập viện mới bắt đầu lo phòng bệnh, chúng ta đã để mất lợi thế quan trọng nhất là thời gian. Mỗi trận mưa lớn nên được coi là lời nhắc: kiểm tra lại nguồn nước, không gian sống và lịch tiêm của cả gia đình ngay hôm nay.
