Sách giáo khoa chung là gì và vì sao giáo viên phải thay đổi?
Sách giáo khoa chung là bộ sách được sử dụng thống nhất trên phạm vi toàn quốc, bảo đảm cùng một nền tảng học liệu, cùng nội dung cốt lõi và cùng chuẩn chương trình GDPT cho mọi học sinh, nhưng cho phép nhà trường và giáo viên linh hoạt tổ chức dạy học theo đặc điểm từng lớp, từng địa phương. Từ năm học 2026-2027, học sinh Hà Tĩnh sử dụng thống nhất bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”, mở đầu cho lộ trình dùng chung một bộ sách giáo khoa ở nhiều địa phương. Việc thống nhất này giúp tạo mặt bằng chung về nội dung, giúp học sinh dễ theo dõi, chuyển trường, tìm tài liệu ôn tập và thi cử. Nhưng nếu giáo viên coi sách là “khuôn mẫu” phải truyền đạt y nguyên, thì rất dễ biến sự đồng bộ thành dạy học rập khuôn, không còn chỗ cho sáng tạo, phân hóa hay phù hợp với học sinh.
Chuẩn chương trình GDPT 2018: Sách là học liệu, giáo viên là người thiết kế
Cốt lõi của sách giáo khoa chung là bám vào chuẩn chương trình GDPT 2018: sách chỉ là học liệu để giáo viên tổ chức quá trình dạy học, hướng tới phát triển phẩm chất, năng lực người học. Chuẩn chương trình GDPT chứ không phải cuốn sách cụ thể mới là “kim chỉ nam” cho mọi hoạt động trên lớp. Điều này dịch ra thực tiễn là: cùng một bài trong “Kết nối tri thức với cuộc sống”, giáo viên không bị buộc phải dạy y hệt nhau, mà được quyền điều chỉnh cách tiếp cận, mức độ khó – dễ, hình thức hoạt động cho phù hợp năng lực học sinh, điều kiện nhà trường và mục tiêu bài học. Một phát biểu giàu tính định hướng là: “Nếu coi sách giáo khoa là khuôn mẫu phải truyền đạt nguyên vẹn, sự đồng bộ về học liệu rất dễ bị hiểu thành sự đồng nhất trong cách dạy”. Vai trò giáo viên vì thế được nâng lên: từ “truyền đạt nội dung sách” thành “nhà thiết kế học tập” cho từng nhóm học sinh cụ thể.
Tổ chức dạy học trong bối cảnh sách giáo khoa chung: Chuẩn chung, cách dạy khác
Khi toàn hệ thống chuyển sang sách giáo khoa chung, điểm được lợi rõ ràng là học sinh có chung nội dung học tập, dễ theo dõi. Thống nhất một bộ sách cũng giúp các em dễ tìm kiếm tài liệu ôn tập, thi cử và chuyển trường giữa các địa phương. Phụ huynh thuận lợi hơn khi đồng hành cùng con vì nội dung học tập thống nhất, gia đình dễ nắm được con đang học gì, cần hỗ trợ phần nào. Nhưng điều này không đồng nghĩa với “một cách dạy cho tất cả”. Ngay ở cấp tiểu học, lãnh đạo và giáo viên nhấn mạnh sự thống nhất về sách giáo khoa không đồng nghĩa với việc các lớp học phải được tổ chức theo cùng một cách. Trong những tuần đầu năm học, giáo viên ở nhiều nơi liên tục điều chỉnh cách khai thác sách, tổ chức dạy học chủ động và linh hoạt hơn để phù hợp trình độ học sinh và đáp ứng yêu cầu chương trình GDPT 2018. Trên nền sách chung, mỗi lớp cần một kịch bản học tập riêng.
Vai trò giáo viên: Từ “người giảng sách” thành “kiến trúc sư” trải nghiệm học tập
Sách giáo khoa chung vô tình “thử lửa” vai trò giáo viên. Ai vẫn quen đọc – chép, bám chặt từng dòng sách sẽ cảm thấy bị bó buộc. Ngược lại, người chủ động thiết kế hoạt động sẽ coi bộ sách chung là nền để phát huy chuyên môn. Với cùng một nội dung, giáo viên có thể biến thành tiết thảo luận, thực hành, vận dụng hoặc dự án nhỏ, hay giao nhiệm vụ cho học sinh tìm hiểu thêm kiến thức liên quan. Ở Gia Lai, giáo viên tham gia tập huấn bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống”, sau đó tiếp tục tự học tài liệu, cập nhật phương pháp, lựa chọn cách áp dụng phù hợp lớp mình. Vai trò giáo viên vì thế không dừng ở việc “dùng sách thành thạo”, mà là biết tận dụng sách, kết hợp thêm học liệu khác, phân hóa nhiệm vụ cho các trình độ và xây dựng môi trường học tập nơi học sinh được nói, làm, hỏi và thử sai.
Giáo viên cần chuẩn bị gì để dạy hiệu quả với bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống”?
Từ năm học 2026-2027, việc sử dụng thống nhất bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” đặt ra yêu cầu chuẩn bị nghiêm túc cho giáo viên. Trước hết là chuẩn bị kiến thức: tham gia đầy đủ tập huấn, đọc kỹ cấu trúc, mạch nội dung từng môn, từng lớp. Tiếp theo là chuẩn bị phương pháp: thiết kế trước các hoạt động thảo luận, thực hành, vận dụng; nghĩ trước mức độ phân hóa cho học sinh yếu, khá, giỏi để bảo đảm tổ chức dạy học bám chuẩn chương trình GDPT nhưng vẫn phù hợp từng đối tượng. Thứ ba là chuẩn bị tinh thần linh hoạt: chấp nhận phải thử – điều chỉnh liên tục trong những tuần đầu, lắng nghe phản hồi của học sinh để chỉnh cách khai thác sách. Cuối cùng, giáo viên cần chủ động chia sẻ, sinh hoạt chuyên môn cùng đồng nghiệp để thống nhất những điểm cốt lõi, đồng thời tôn trọng sự đa dạng trong cách dạy – đúng với tinh thần “sách chung, nhưng lớp học không đồng dạng”.
