Sách giáo khoa thống nhất: chuẩn học liệu chung nhưng không phải khuôn dạy chung
Sách giáo khoa thống nhất là việc toàn bộ hệ thống phổ thông cùng sử dụng một bộ sách chung, tạo mặt bằng học liệu đồng bộ trên phạm vi cả nước, nhưng vẫn đòi hỏi giáo viên và nhà trường phải linh hoạt đổi mới phương pháp dạy học, tổ chức dạy học hiệu quả để đáp ứng sự đa dạng về năng lực, nhu cầu và bối cảnh học tập của học sinh. Từ năm học 2026-2027, toàn quốc sẽ dùng bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” thay cho ba bộ sách được sử dụng song song trước đó. Ở Hà Tĩnh, sau 7 năm học với bộ “Cánh Diều”, Trường Tiểu học Hương Sen – phân hiệu 2 cũng chuyển sang bộ sách mới theo chủ trương thống nhất sách giáo khoa trên toàn quốc. Điều này giúp tạo nền tảng chung về nội dung, nhưng nếu bị hiểu thành một cách dạy chung cho tất cả, sách giáo khoa thống nhất sẽ trở thành khuôn cứng thay vì bệ đỡ cho đổi mới.
Đào tạo giáo viên gấp rút: khâu quyết định thành bại của bộ sách chung
Việc triển khai sách giáo khoa thống nhất chỉ có ý nghĩa khi đội ngũ giáo viên đủ năng lực làm chủ nội dung và phương pháp. Chính vì thế, ngay từ đầu tháng 6, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã tổ chức chương trình tập huấn trực tuyến trên toàn quốc cho giáo viên và cán bộ quản lý, kéo dài từ 1/6 đến 24/7, chia thành 2 đợt với 8 lớp tập huấn, bao phủ 152 cuốn sách giáo khoa từ lớp 1 đến lớp 12. Đây là một nỗ lực quy mô lớn, nhưng cũng cho thấy việc đào tạo giáo viên đang chạy đua với thời gian. Nội dung tập huấn được thiết kế theo hướng “cầm tay chỉ việc”: không chỉ giới thiệu cấu trúc sách, mà còn hướng dẫn khai thác từng bài học, xây dựng kế hoạch bài dạy, thiết kế kiểm tra, xây dựng ngân hàng câu hỏi và cung cấp học liệu mở. Điểm tích cực là giáo viên được khuyến khích không lệ thuộc hoàn toàn vào sách, mà điều chỉnh cho phù hợp từng địa phương và nhóm học sinh. Tuy vậy, việc cập nhật khối lượng kiến thức mới, nhất là ở các môn Kinh tế và Pháp luật, đang tạo áp lực không nhỏ về thời gian chuẩn bị bài, hệ thống hóa lại toàn bộ giáo án và cách đánh giá năng lực học sinh.
Đổi mới phương pháp dạy học: từ bộ sách chung đến lớp học đa dạng
Một bộ sách chung không đồng nghĩa với một cách dạy chung. Quan điểm này được các nhà trường nhấn mạnh khi cho rằng sách giáo khoa thống nhất chỉ là nền tảng học liệu; hiệu quả tiếp nhận kiến thức phụ thuộc vào cách giáo viên tổ chức hoạt động học. Cùng một nội dung, giáo viên có thể biến thành giờ thảo luận nhóm, thực hành, vận dụng liên hệ thực tiễn hoặc mở rộng sang kiến thức liên ngành, thay vì đọc – chép một chiều. Ở cấp tiểu học, sử dụng chung một bộ sách tạo thuận lợi cho xây dựng kế hoạch giáo dục, sinh hoạt chuyên môn và chia sẻ kinh nghiệm giữa giáo viên; đồng thời hỗ trợ học sinh chuyển trường giữa các địa phương ít bị “vênh” nội dung. Nhưng trong từng lớp, giáo viên vẫn phải lựa chọn phương pháp, hình thức tổ chức và mức độ khai thác khác nhau theo đặc điểm học sinh, điều kiện thiết bị và mục tiêu bài học. Ở THCS và THPT, sự phân hóa về năng lực, sở thích, định hướng nghề nghiệp khiến yêu cầu cá thể hóa càng rõ: nếu không linh hoạt, bộ sách chung sẽ làm lộ rõ khoảng cách giữa chương trình trên giấy và trải nghiệm học tập thực tế.
Tổ chức dạy học hiệu quả trong giai đoạn chuyển đổi: thách thức từ lớp học
Chất lượng dạy học trong giai đoạn chuyển sang sách giáo khoa thống nhất là phép thử với cả hệ thống. Giáo viên chia sẻ rằng trước đây, dù sử dụng ba bộ sách khác nhau, họ vẫn tham khảo chéo để chọn nội dung tốt nhất cho bài dạy; nay việc chính thức lựa chọn một bộ sách chung kèm tập huấn hệ thống giúp nhà trường thống nhất cách xây dựng kế hoạch và sử dụng học liệu. Tuy nhiên, từ một bộ sách chung đến một lớp học thực sự hấp dẫn học sinh là cả quá trình: đồng bộ về học liệu chỉ là điểm xuất phát, kết quả cuối cùng phụ thuộc vào cách nhà trường tổ chức, giáo viên khai thác nội dung và khả năng đáp ứng với từng nhóm học sinh. Ở góc độ người học và gia đình, sách giáo khoa thống nhất mang lại lợi ích rõ rệt: học sinh có chung nội dung để ôn tập, thi cử và thuận lợi khi chuyển trường; phụ huynh dễ theo dõi, đồng hành hơn. Đồng thời, giá sách giáo khoa từ lớp 1 đến lớp 12 đã được điều chỉnh giảm bình quân 13,3% so với năm học trước, góp phần giảm chi phí cho người học và khuyến khích việc tái sử dụng sách. Nhưng nếu giờ học vẫn mang tính áp đặt, ít tương tác, những lợi ích này sẽ khó chuyển hóa thành hứng thú và năng lực tự học của học sinh.
Từ sách chung đến chất lượng chung: cần tin vào giáo viên hơn là vào cuốn sách
Việc thống nhất sách giáo khoa “Kết nối tri thức với cuộc sống” và tổ chức tập huấn quy mô lớn cho thấy hệ thống giáo dục đang hướng tới một mặt bằng học liệu chung, đồng thời bảo đảm triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018 một cách đồng bộ trên toàn quốc. Nhưng chính các chuyên gia biên soạn sách cũng khẳng định: bộ sách chỉ phát huy hiệu quả khi được thực hiện bởi đội ngũ giáo viên hiểu sâu nội dung, linh hoạt phương pháp và liên tục đổi mới từng bài dạy. Điều ngành giáo dục cần làm lúc này không phải tăng thêm quy định với sách, mà là tiếp tục đầu tư cho đào tạo giáo viên, xây dựng kho học liệu dùng chung gồm kế hoạch bài dạy, hệ thống câu hỏi, ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa để hỗ trợ nhà trường lựa chọn, kết hợp học liệu phù hợp. Cuối cùng, sách giáo khoa thống nhất là bước đi hợp lý để giảm chênh lệch về nội dung học giữa các địa phương. Nhưng để học sinh thực sự được thụ hưởng chất lượng giáo dục tốt hơn, niềm tin phải đặt vào năng lực chuyên môn và sự chủ động của giáo viên trong từng lớp học cụ thể, chứ không thể kỳ vọng một bộ sách – dù tốt đến đâu – sẽ tự mình tạo ra thay đổi.
