Kế hoạch quốc gia cần biến mục tiêu thành năng lực thực
Công nghiệp hàng hải là hệ thống năng lực thiết kế, đóng mới, sửa chữa và hỗ trợ kỹ thuật cho phương tiện, thiết bị hoạt động trên biển, đồng thời tạo nền tảng cho một nền kinh tế biển có năng lực sản xuất tự chủ. Theo Quyết định số 2089/QĐ-TTg, Chính phủ ban hành kế hoạch nhằm cụ thể hóa Thông báo số 125-TB/VPTW ngày 18/7/2026 về phát triển công nghiệp hàng hải quốc gia. Đích đến được nêu rõ: xây dựng nền tảng hiện đại, đồng bộ và tự chủ. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng giá trị của kế hoạch sẽ được quyết định bởi khả năng chuyển chỉ đạo thành năng lực sản xuất, công nghệ và thị trường thực chất.
Kế hoạch xác định 10 nhóm nhiệm vụ, từ hoàn thiện thể chế, tài chính và thị trường đến phát triển hệ sinh thái công nghiệp hàng hải xanh, số, tăng cường hợp tác quốc tế và hình thành các cụm liên kết trọng điểm. Một bước có ý nghĩa nền tảng là rà soát, phân loại năng lực toàn ngành, rồi xây dựng bộ tiêu chí thống nhất và cơ sở dữ liệu quốc gia. Nếu thiếu bức tranh đáng tin cậy về nhà máy, công nghệ, nhân lực và nghiên cứu, đầu tư dễ tiếp tục dàn trải. Chương trình quốc gia về công nghiệp hàng hải và cơ khí biển sẽ được xây dựng với mốc đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050.
Chiến lược 3i: đầu tư có trọng điểm, tiếp thu để làm chủ
Kế hoạch quốc gia đặt ra khung hành động; chiến lược 3i giúp chỉ rõ logic nâng cấp năng lực: Investment, Infusion và Innovation — đầu tư trọng tâm, tiếp thu chuẩn mực và đổi mới sáng tạo. Với hơn 3.260 km bờ biển trên tuyến hàng hải quốc tế, công nghiệp tàu thủy gồm đóng mới, sửa chữa và công nghiệp phụ trợ là ngành nền tảng của kinh tế biển Việt Nam. Nhưng lợi thế địa lý không tự tạo ra năng lực công nghiệp: ngành vẫn đối mặt với thâm dụng lao động, phụ thuộc vật tư nhập khẩu và tỷ lệ nội địa hóa thấp.
Chữ I đầu tiên không nên được hiểu là chi nhiều hơn ở mọi nơi. Trọng tâm cần là hạ tầng đóng mới, sửa chữa hiện đại, cụm công nghiệp phụ trợ, nhân lực đạt chuẩn quốc tế và cơ chế tài chính phù hợp với đặc thù hợp đồng dài hạn. Chữ I thứ hai là tiếp nhận thiết kế, phần mềm, phương pháp thi công và công nghệ xanh, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước sản xuất thiết bị, vật tư đạt chuẩn. Nếu dừng ở mua sắm, ngành chỉ đổi dạng phụ thuộc; tiếp thu phải đi kèm khả năng vận hành, bảo dưỡng và từng bước nội địa hóa.
Đổi mới sáng tạo mới là thước đo của tự chủ
Áp lực chuyển dịch năng lượng xanh và các tiêu chuẩn giảm phát thải của Tổ chức Hàng hải Quốc tế khiến việc nâng cấp không thể trì hoãn. Tuy nhiên, lắp đặt công nghệ mới chưa đồng nghĩa với làm chủ công nghệ. Nấc thứ ba của chiến lược 3i phải đưa doanh nghiệp từ thi công theo thiết kế có sẵn sang tự phát triển giải pháp, sản phẩm và dịch vụ có giá trị cao hơn. Các hướng đi được đặt ra gồm nhà máy thông minh, ứng dụng mô phỏng số, robot và trí tuệ nhân tạo trong sản xuất, kiểm tra; cùng nghiên cứu tàu chuyên dụng phục vụ kinh tế biển xanh như tàu dịch vụ điện gió ngoài khơi.
Điểm đáng chú ý là kế hoạch không chỉ nói đến đóng tàu mà còn mở rộng sang cơ khí biển, công nghiệp hỗ trợ, đăng kiểm, nghiên cứu và phát triển nhân lực. Sự kết nối này quan trọng: một nhà máy hiện đại vẫn có thể phụ thuộc nếu thiết bị, vật liệu và tri thức thiết kế đều đến từ bên ngoài. Vì vậy, đầu tư công, tín dụng, bảo lãnh và thu hút vốn quốc tế cần gắn với năng lực doanh nghiệp, hiệu quả dự án và đóng góp vào năng lực công nghiệp trong nước, thay vì chỉ chạy theo quy mô.
Từ văn bản đến nền tảng công nghiệp đồng bộ
Quyết định 2089/QĐ-TTg tạo cơ sở để phối hợp hành động, nhưng thành công sẽ phụ thuộc vào việc xử lý các điểm nghẽn về thể chế, tài chính, thị trường, khoa học – công nghệ và nhân lực. Cách làm đáng tin cậy là bắt đầu bằng đánh giá năng lực toàn ngành, xác định nơi cần bảo toàn, nâng cấp, liên kết hoặc tái cơ cấu, rồi tập trung nguồn lực theo thứ tự ưu tiên. Cơ sở dữ liệu quốc gia và chương trình đến năm 2035, tầm nhìn 2050 chỉ phát huy tác dụng nếu trở thành công cụ phân bổ nguồn lực và theo dõi kết quả, không dừng ở thủ tục.
Tự chủ không có nghĩa là khép kín hay tự sản xuất mọi thứ; đó là khả năng lựa chọn công nghệ, hấp thụ tri thức và tạo ra giải pháp của chính mình trong những mắt xích chiến lược. Bởi vậy, chiến lược 3i chỉ có ý nghĩa khi ba bước được nối liền: đầu tư tạo bệ phóng, tiếp thu nâng chuẩn, đổi mới tạo giá trị. Nếu làm được, công nghiệp hàng hải có thể thoát dần khỏi vai trò gia công và đóng góp sâu hơn cho kinh tế biển Việt Nam. Nếu không, mục tiêu hiện đại, đồng bộ và tự chủ sẽ vẫn chỉ nằm trên giấy.
