Khoảng trống nhân sự không thể xử lý bằng tinh giản cơ học
Thiếu biên chế giáo dục là tình trạng số nhân sự được giao thấp hơn nhu cầu tối thiểu để duy trì hoạt động dạy học và hỗ trợ trong trường; tại Gia Lai, khoảng thiếu này đang đặt ra yêu cầu phải gắn việc sắp xếp tổ chức với điều kiện thực tế của học sinh và địa bàn. Chiều 4/11, Đoàn giám sát số 401 của Ban Bí thư làm việc với Ban Thường vụ Đảng ủy UBND tỉnh về thực hiện các chủ trương, chính sách phát triển giáo dục phổ thông giai đoạn 2023–2026. Tỉnh kiến nghị bổ sung 3.642 chỉ tiêu, bởi nhu cầu tối thiểu là 44.085 người trong khi biên chế hiện có 40.443; phần thiếu gồm 2.820 giáo viên và 822 nhân viên. Đây không phải một con số hành chính đơn thuần: thiếu giáo viên Gia Lai đồng nghĩa với áp lực tăng lên ở lớp học, còn thiếu nhân viên có thể khiến các trường khó bảo đảm đầy đủ hoạt động hỗ trợ.
Đề xuất đáng chú ý hơn là cơ chế đặc thù, không cắt giảm cơ học biên chế sự nghiệp giáo dục ở các tỉnh miền núi, biên giới và vùng dân tộc thiểu số khi quy mô học sinh vẫn tăng tự nhiên hằng năm. Cách tiếp cận này hợp lý: tinh gọn đầu mối không đồng nghĩa nhu cầu giảng dạy tự động giảm. Nhân sự ngành giáo dục cần được tính theo số học sinh, điều kiện địa bàn và yêu cầu tổ chức lớp học, thay vì chỉ dựa vào mục tiêu giảm đầu mối.
Trường ít hơn nhưng lớp học vẫn quá tải
Quy mô mạng lưới trường mầm non và phổ thông công lập đã giảm từ 1.267 xuống còn 701 trường; số cán bộ quản lý giảm từ 2.889 xuống 2.157 người, tương đương 25,34%. Việc sắp xếp trường lớp giúp bộ máy gọn hơn, nhưng số liệu tại cơ sở cho thấy hiệu quả tổ chức không thể chỉ đo bằng số trường đóng hoặc sáp nhập. Sáng 5/11, đoàn giám sát làm việc với cán bộ quản lý, giáo viên ở phường Quy Nhơn Bắc và xã Canh Vinh để nghe những vướng mắc phát sinh sau sắp xếp.
Ở phường Quy Nhơn Bắc, số trường công lập giảm từ 7 xuống 4, phục vụ 6.567 trẻ em và học sinh trong 169 lớp. Sĩ số bình quân là 46,5 học sinh/lớp, cao hơn mức 40–42 học sinh mà nhiều trường được xây theo thiết kế cũ. Khoảng cách ấy tác động trực tiếp đến trải nghiệm học tập: lớp đông làm giảm không gian cho hoạt động, tương tác và hỗ trợ từng em. Nếu bổ sung biên chế mà không tính đồng thời sức chứa phòng học, áp lực sẽ chỉ chuyển từ thiếu giáo viên sang quá tải cơ sở vật chất.
Cơ sở vật chất và yêu cầu dạy học chưa theo kịp
Gia Lai đã có tiến triển về đầu tư: tỷ lệ phòng học kiên cố tăng từ 69,5% lên 80,7%, và quy hoạch tỉnh dành 2.618 ha đất cho giáo dục. Nhưng bước tiến đó chưa xóa được những thiếu hụt mà trường học đang gặp. Các phòng học bộ môn, phòng chuyên môn và không gian phục vụ dạy học tích hợp vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu; thiết bị dạy học tối thiểu cũng còn thiếu so với nhu cầu.
Điều này khiến đề nghị bổ sung nhân lực cần đi cùng kế hoạch đầu tư lớp học và thiết bị, thay vì xem biên chế là lời giải độc lập. Tỉnh đã phê duyệt các đề án về cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và giáo dục vùng dân tộc thiểu số, miền núi giai đoạn 2026–2030, đồng thời kiến nghị ưu tiên nguồn lực cho phòng học bộ môn, thiết bị tối thiểu và trường nội trú, bán trú. Với học sinh, kết quả chỉ có ý nghĩa khi những kế hoạch ấy chuyển thành không gian học tập đủ chỗ, đủ thiết bị và có giáo viên phù hợp.
Giám sát cần dẫn tới quyết định sát thực tế
Các buổi làm việc đầu tháng 11 đặt yêu cầu phát triển giáo dục phổ thông vào bối cảnh cụ thể: mạng lưới trường đã thay đổi, nhưng sĩ số, nhân lực, thiết bị và một số vướng mắc về chương trình, sách giáo khoa vẫn cần được tháo gỡ. Đoàn giám sát cho biết sẽ tổng hợp khó khăn, kiến nghị của tỉnh và báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét. Đây là bước cần thiết, nhưng giá trị của giám sát sẽ được đo bằng quyết định tiếp theo: có bổ sung biên chế đúng nhu cầu và phân bổ nguồn lực phù hợp với từng địa bàn hay không.
Gia Lai không chỉ cần thêm 3.642 chỉ tiêu; tỉnh cần một cách phân bổ nhân sự không áp dụng máy móc một khuôn mẫu cho những nơi có học sinh tăng, địa bàn rộng hoặc điều kiện khó khăn. Đồng thời, việc đầu tư trường lớp phải theo sát áp lực sĩ số và yêu cầu dạy học thực tế. Nếu hai hướng này được xử lý cùng nhau, việc sắp xếp trường lớp mới có thể nâng chất lượng thay vì chỉ làm bộ máy nhỏ hơn. Còn nếu thiếu giáo viên, phòng học và thiết bị vẫn tồn tại song song, đề án tinh gọn sẽ chưa chạm tới điều học sinh và giáo viên cần nhất.
