Quy mô dự án hướng tới cả người trồng lúa lẫn chuỗi giá trị
Lúa phát thải thấp là phương thức sản xuất nhằm giảm khí nhà kính trong canh tác, đồng thời duy trì chất lượng và khả năng chống chịu của chuỗi lúa gạo trước biến đổi khí hậu. GORICE, dự án do Chính phủ Canada tài trợ, được Oxfam tại Việt Nam cùng các đối tác khởi động tại Cần Thơ ngày 28/10, với hoạt động từ năm 2025 đến 2030 tại Cần Thơ, Vĩnh Long và An Giang.
Đích đến được đặt ra đủ lớn để tạo sức ép chuyển đổi: 48.200 người hưởng lợi trực tiếp, trong đó phụ nữ chiếm 50%; khoảng 748.000 tấn carbon được cắt giảm; 180.000 héc-ta áp dụng thực hành lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Dự án còn dự kiến tiếp cận 100.000 người tiêu dùng thông qua sản phẩm gạo bền vững. Đây không chỉ là chương trình tập huấn cho từng hộ, mà là nỗ lực tác động đồng thời lên sản xuất, thị trường và cách đo lường phát thải.
Nông dân miền Tây cần lợi ích nhìn thấy được trên đồng ruộng
Với nông dân miền Tây, giá trị của chuyển đổi không thể chỉ được tính bằng lượng carbon giảm. Dự án dự kiến hỗ trợ 20.500 người sản xuất lúa gạo, tập trung vào các hộ và hợp tác xã ở ba địa phương, thông qua tập huấn kỹ thuật canh tác phát thải thấp, mô hình kinh tế tuần hoàn, công nghệ mới và khả năng tiếp cận tài chính xanh. Nếu các phương thức này giúp tiết kiệm đầu vào, cải thiện chất lượng và mở thêm đầu ra, nông hộ có lý do thực tế để tiếp tục áp dụng sau khi chương trình kết thúc.
Thiết kế dự án cũng nhấn mạnh cơ hội cho phụ nữ và người dân tộc thiểu số, thay vì xem họ là nhóm hưởng lợi bên lề. Ít nhất một nửa trong số 20.500 người sản xuất được hỗ trợ là phụ nữ; toàn dự án đặt mục tiêu 50% người hưởng lợi trực tiếp là nữ. Đây là điểm đáng chú ý: tăng thu nhập và năng lực thích ứng sẽ khó bền vững nếu quyền tiếp cận đào tạo, công nghệ và nguồn lực vẫn phân bổ không đều.
Áp lực phát thải khiến chuyển đổi không thể trì hoãn
Lý do cần hành động nằm ngay trong dấu chân môi trường của ngành: sản xuất lúa ở miền Tây chiếm tới 49,5% tổng phát thải khí nhà kính của nông nghiệp Việt Nam, trong khi khu vực này cũng chịu tác động trực tiếp của biến đổi khí hậu. Bởi vậy, giảm phát thải lúa gạo không nên tách khỏi bài toán bảo vệ sinh kế. Canh tác thích ứng, sử dụng tài nguyên hiệu quả và duy trì năng suất phải đi cùng nhau; nếu người trồng lúa chịu thêm rủi ro mà không thấy lợi ích kinh tế, mục tiêu môi trường sẽ khó lan rộng.
GORICE bổ sung nguồn lực cho định hướng phát triển một triệu héc-ta lúa chuyên canh chất lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long. Đại sứ Canada tại Việt Nam Jim Nickel cho biết dự án kết hợp chuyên môn Canada về nông nghiệp thích ứng khí hậu, kiểm kê carbon, hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định, tài chính khí hậu với tri thức và vai trò dẫn dắt của Việt Nam. Đó là cách tiếp cận hợp lý: hỗ trợ quốc tế có ý nghĩa nhất khi củng cố năng lực địa phương, thay vì áp đặt một mô hình xa rời điều kiện đồng ruộng.
Thước đo thành công là thu nhập, khả năng chống chịu và phát thải
Canada hỗ trợ nông nghiệp thông qua GORICE không chỉ bằng kỹ thuật canh tác. Chương trình còn hướng tới thị trường gạo phát thải thấp, tài chính xanh, công nghệ và hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định để nông dân có cơ sở tham gia các sáng kiến carbon. Dự án dự kiến triển khai trên 180.000 héc-ta và hướng tới giảm khoảng 748.000 tấn carbon vào năm 2030. Tuy nhiên, những con số mục tiêu chỉ có sức thuyết phục khi kết quả được kiểm chứng và lợi ích được chia sẻ công bằng dọc chuỗi cung ứng.
Tại Cần Thơ, hoạt động được lên kế hoạch từ tháng 9/2026 đến hết tháng 12/2029 tại bảy xã: Hồ Đắc Kiện, Thuận Hòa, Đại Ngãi, Tân Thạnh, Gia Hòa, Nhu Gia và Thạnh Phú. Đây sẽ là phép thử cụ thể cho việc biến cam kết thành thay đổi trên ruộng. Kết luận cần được đặt ra rõ ràng: GORICE chỉ thành công trọn vẹn nếu lúa phát thải thấp vừa góp phần giảm khí nhà kính, vừa giúp người trồng lúa tăng thu nhập và chống chịu tốt hơn trước khí hậu biến đổi.
