Từ mục tiêu khí hậu đến lợi ích của người trồng lúa
Lúa phát thải thấp là phương thức sản xuất nhằm giảm khí nhà kính trong quá trình trồng lúa, đồng thời nâng cao chất lượng sản phẩm và khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu. Đó là trọng tâm của GORICE, dự án Canada được khởi động tại Cần Thơ ngày 28/10/2026, hướng tới thay đổi cả cách canh tác lẫn cách tổ chức chuỗi giá trị lúa gạo. Chương trình đặt mục tiêu hỗ trợ trực tiếp 48.200 người đến năm 2030, trong đó phụ nữ chiếm một nửa số người hưởng lợi, và giảm khoảng 748.000 tấn khí thải carbon. Quy mô này đáng chú ý, nhưng giá trị của dự án không nên chỉ được đánh giá bằng diện tích hay lượng phát thải giảm. Thành công phải thể hiện ở việc nông dân có thêm thu nhập, bớt rủi ro trước thời tiết cực đoan và có đầu ra ổn định cho gạo sản xuất theo hướng bền vững.
Vì sao vùng lúa miền Tây cần đổi cách làm
Đồng bằng sông Cửu Long đóng góp khoảng một nửa sản lượng lúa và hơn 90% lượng gạo xuất khẩu của cả nước, nhưng canh tác lúa tại đây cũng chiếm 49,5% tổng phát thải khí nhà kính của ngành nông nghiệp Việt Nam. Khu vực đồng thời chịu tác động trực tiếp của biến đổi khí hậu. Vì vậy, giảm phát thải carbon không thể là một yêu cầu môi trường tách rời sinh kế: nếu nông dân phải gánh thêm chi phí, công sức mà không có lợi ích tương ứng, cách làm mới khó lan rộng. GORICE bổ sung nguồn lực cho chương trình phát triển một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở miền Tây; phía Canada đóng góp kinh nghiệm về nông nghiệp thích ứng khí hậu, đo đạc phát thải và tài chính khí hậu. Đây là hướng đi hợp lý nếu hợp tác quốc tế giúp thử nghiệm giải pháp tại ruộng đồng, thay vì dừng ở mục tiêu trên giấy.
20.500 nông dân, 180.000 ha và bài toán thu nhập
Từ nay đến năm 2030, 20.500 nông dân tại Cần Thơ, Vĩnh Long và An Giang dự kiến được hỗ trợ phương thức canh tác trên 180.000 ha lúa phát thải thấp. Nông dân và hợp tác xã sẽ được tập huấn kỹ thuật, tiếp cận công nghệ mới và tài chính xanh, đồng thời áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn. Các kết quả từ những mô hình lúa chất lượng cao hiện có cho thấy tiềm năng kinh tế cụ thể: lượng giống gieo sạ có thể giảm 30–50%, phân bón hóa học giảm 20–30%, lượng nước tưới giảm 20–40%, còn năng suất tăng 5–12%. Lợi nhuận được ghi nhận tăng 1,5–9,3 triệu đồng mỗi ha mỗi vụ. Đây là cơ sở để nông dân cân nhắc chuyển đổi, nhưng không bảo đảm mọi hộ sẽ đạt kết quả như nhau. Hiệu quả còn tùy cách triển khai, điều kiện từng vùng và khả năng duy trì hỗ trợ kỹ thuật.
Muốn bền vững, phải có thị trường và cách kiểm chứng
Dự án đặt mục tiêu đưa kỹ thuật canh tác chất lượng cao, phát thải thấp lên 180.000 ha, tiếp cận khoảng 100.000 người tiêu dùng qua sản phẩm gạo bền vững và thu hút ít nhất 30 doanh nghiệp lúa gạo tham gia. Nhưng nông dân khó duy trì cách làm mới nếu doanh nghiệp không có hợp đồng ổn định, vùng nguyên liệu minh bạch và cơ chế chia sẻ rủi ro khi thị trường biến động. GORICE dự kiến tăng kết nối giữa doanh nghiệp với hợp tác xã, mở rộng cơ hội tiếp cận vốn xanh và phát triển thị trường trong nước lẫn xuất khẩu. Một hệ thống số có sự tham gia của các bên sẽ đo đạc, báo cáo và thẩm định mức giảm phát thải, giúp tăng độ tin cậy khi tiếp cận tài chính khí hậu và thị trường carbon. Nếu những mắt xích này vận hành cùng nhau, canh tác lúa bền vững có thể đem lại lợi ích cho cả người trồng, doanh nghiệp và môi trường.
Kết luận: GORICE có quy mô và mục tiêu đủ lớn để hỗ trợ chuyển đổi ngành lúa gạo miền Tây, nhưng thước đo quyết định vẫn là lợi ích đến được với nông dân. Đào tạo, công nghệ và đo đạc phát thải chỉ phát huy tác dụng khi đi kèm đầu ra đáng tin cậy, hợp đồng công bằng và cơ hội bình đẳng cho phụ nữ cùng các nhóm dễ bị tổn thương. Nếu làm được điều đó, dự án không chỉ góp phần giảm phát thải carbon mà còn tạo nền tảng để gạo phát thải thấp có chỗ đứng lâu dài trên thị trường.
