Lúa thấp phát thải: Từ mô hình thí điểm đến lựa chọn chiến lược quốc gia
Lúa thấp phát thải là mô hình sản xuất lúa sử dụng giống chất lượng cao, kỹ thuật canh tác tiết kiệm đầu vào và áp dụng khoa học công nghệ nhằm giảm phát thải khí nhà kính, nâng giá trị hạt gạo và tăng thu nhập cho nông dân trong khi bảo vệ hệ sinh thái Đồng bằng Sông Cửu Long. Đề xuất mới của Bộ Nông nghiệp và Môi trường là bước ngoặt: mở rộng chương trình lúa chất lượng cao, thấp phát thải từ 1 triệu ha lên khoảng 1,6 triệu ha trên toàn vùng Đồng bằng Sông Cửu Long. Đây không còn là dự án thí điểm, mà là lựa chọn chiến lược trong chính sách nông nghiệp Việt Nam, gắn trực tiếp với mục tiêu xây dựng thương hiệu gạo bền vững và tăng sức cạnh tranh xuất khẩu. Câu hỏi không phải là có làm hay không, mà là làm thế nào để mở rộng mà nông dân không bị bỏ lại phía sau.
Quy mô mở rộng: Lợi ích môi trường đi kèm sức ép thể chế
Sau ba năm triển khai, chương trình lúa thấp phát thải mới đạt hơn 420.000 ha, dù mục tiêu ban đầu là 1 triệu ha. Dù vậy, kết quả này đã hình thành vùng nguyên liệu tập trung, gắn sản xuất với tiêu thụ và áp dụng kỹ thuật giảm chi phí đầu vào, giảm phát thải. Việc đề xuất nâng quy mô lên 1,6 triệu ha trên toàn Đồng bằng Sông Cửu Long là bước nhảy lớn, mang lại tiềm năng giảm phát thải quy mô vùng và bảo vệ sinh kế trước biến đổi khí hậu. Nhưng quy mô càng lớn, áp lực thể chế càng rõ: cơ chế, chính sách, hạ tầng, tín dụng và huy động nguồn lực quốc tế vẫn là những nút thắt chưa được tháo gỡ. Nếu không cải cách chính sách nông nghiệp Việt Nam song hành, nguy cơ chương trình phình to trên giấy nhưng mỏng về chất lượng là rất thực tế.
Nông dân là trung tâm, doanh nghiệp là động lực, khoa học công nghệ là nền tảng
Điểm đáng chú ý trong định hướng mới là cách sắp xếp lại vai trò các chủ thể: nông dân ở trung tâm, doanh nghiệp làm động lực, khoa học và công nghệ là nền tảng. Đây là sự điều chỉnh tư duy quan trọng trong chính sách nông nghiệp Việt Nam, chuyển từ quản lý sản lượng sang quản trị chuỗi giá trị. Phó Bộ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh, thành công của chương trình phải đo bằng chất lượng và giá trị gạo, thu nhập nông dân, hiệu quả sản xuất, mức giảm phát thải có thể kiểm chứng và sức cạnh tranh của ngành lúa gạo. Ông cũng thẳng thắn: nông dân không thể tự gánh chi phí giảm phát thải và rủi ro thị trường. Câu nói này cần được biến thành cơ chế cụ thể: hợp đồng bao tiêu minh bạch, tín dụng xanh, chia sẻ chi phí chứng nhận, và bảo hiểm rủi ro khí hậu. Nếu không, khẩu hiệu “nông dân là trung tâm” sẽ khó đi vào ruộng đồng.
Gạo bền vững và cuộc đua thương hiệu trên thị trường quốc tế
Chương trình lúa thấp phát thải không chỉ là câu chuyện môi trường; đó là chiến lược tái định vị gạo Việt trên bản đồ thương mại. Thương hiệu “gạo xanh, thấp phát thải” đã bắt đầu hình thành, với những lô hàng đầu tiên xuất sang Nhật Bản, Australia và Singapore. Đây là tín hiệu cho thấy thị trường đang trả giá trị cao hơn cho gạo bền vững, truy xuất được nguồn gốc và có chứng nhận giảm phát thải. Dự án “Chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo vì phát triển bền vững và thích ứng khí hậu ở Đồng bằng Sông Cửu Long” đã áp dụng quy trình 4043 trên khoảng 240.000 ha, cung cấp mô hình thực nghiệm để mở rộng sản xuất lúa thấp phát thải trên toàn vùng. Nếu Việt Nam xây dựng thành công thương hiệu quốc gia cho gạo thấp phát thải từ Đồng bằng Sông Cửu Long đến năm 2030, lợi thế cạnh tranh sẽ không còn nằm ở giá rẻ, mà ở chất lượng, tính bền vững và uy tín môi trường.
Từ thí điểm đến chuẩn hóa: Điều kiện để mở rộng không đánh đổi công bằng
Đề xuất bỏ tiêu chí tham gia để mọi hợp tác xã, nông dân, doanh nghiệp và đối tác quốc tế đều có thể tham gia chương trình là bước mở cửa cần thiết. Nhưng mở cửa phải đi kèm chuẩn hóa. Cơ quan quản lý kêu gọi các tổ chức quốc tế chuyển từ hỗ trợ mô hình đơn lẻ sang chuẩn hóa, tích hợp và nhân rộng, nhằm nâng hiệu quả đầu tư và hỗ trợ. Điều này hợp lý: nếu mỗi nơi làm một kiểu, gạo bền vững khó đạt chuẩn chung để bước vào các thị trường khó tính. Tuy nhiên, chuẩn hóa không được biến thành rào cản mới cho nông hộ nhỏ. Cần thiết kế bộ tiêu chuẩn lúa thấp phát thải theo hướng nhiều nấc, có lộ trình, để nông dân có thể “leo thang” dần cùng với hỗ trợ kỹ thuật và tài chính. Chỉ khi đó, mở rộng lên 1,6 triệu ha mới là mở rộng chất lượng, chứ không phải phóng to rủi ro.
