Mạng lưới chuyên gia AI: Từ ý tưởng tới chiến lược quốc gia
Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu là một cơ chế hợp tác mở, kết nối các tài năng AI Việt Nam ở trong và ngoài nước với viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, nhằm giải quyết các bài toán thực tiễn của đất nước thông qua đào tạo, nghiên cứu và tư vấn chính sách, mà không buộc chuyên gia phải trở về làm việc toàn thời gian tại Việt Nam.
Cốt lõi của câu chuyện không còn là “làm sao kéo người về nước”, mà là “làm sao để trí tuệ Việt Nam ở khắp thế giới đều có kênh đóng góp”. Bộ Khoa học và Công nghệ đã phê duyệt Quyết định 3335/QĐ-BKHCN về việc thành lập và phát triển Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu, hướng tới kết nối nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý, doanh nhân người Việt trong và ngoài nước đang hoạt động trong nghiên cứu, phát triển, ứng dụng, quản trị, thương mại hóa và hoạch định chính sách về AI. Ngay sau đó, phiên họp các thành viên chủ chốt đã được tổ chức để tham vấn xây dựng mạng lưới. Đây không phải một câu lạc bộ học thuật, mà là hạ tầng hợp tác chiến lược cho hệ sinh thái AI quốc gia.
Từ “hồi hương nhân tài” sang “hợp tác từ xa”: Lựa chọn hợp lý hơn
Trong nhiều năm, chính sách nhân tài thường xoay quanh mục tiêu đưa chuyên gia về nước làm việc lâu dài. Nhưng như Bộ trưởng Vũ Hải Quân chỉ ra, yếu tố quyết định không chỉ là tiền lương, mà là môi trường làm việc, phòng thí nghiệm, sinh viên, dự án và đồng nghiệp để họ phát huy năng lực. Ở bối cảnh tài năng AI toàn cầu dịch chuyển mạnh, Việt Nam khó cạnh tranh nếu chỉ đi theo lối mòn thu hút vật lý.
Chính vì vậy, mạng lưới chuyên gia AI được thiết kế để chuyển từ tư duy “đưa người tài về nước” sang tạo cơ chế để trí tuệ Việt Nam trên toàn cầu cùng đóng góp cho sự phát triển đất nước. Điều này có nghĩa: một nhà khoa học ở Mỹ hay châu Âu không cần bỏ phòng lab, gia đình, hay mức đãi ngộ hiện có; họ có thể dạy học trực tuyến, đồng chủ trì đề tài, cố vấn doanh nghiệp, tham gia hội đồng chính sách thông qua mạng lưới. Cách tiếp cận “hợp tác từ xa” không chỉ thực tế hơn, mà còn giúp Việt Nam giữ sợi dây gắn kết lâu dài với thế hệ tài năng AI Việt Nam đang phân tán trên khắp thế giới.
Kết nối bài toán Việt Nam với chuyên gia toàn cầu
Điểm đáng giá nhất của mạng lưới không phải là danh sách thành viên, mà là những bài toán cụ thể mà nó chọn giải. Mục tiêu tổng quát là hình thành cộng đồng chuyên gia trình độ cao, có khả năng kết nối và huy động hiệu quả tri thức trong nước và quốc tế, phục vụ trực tiếp các hoạt động khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo gắn với các bài toán thực tiễn tại Việt Nam. Nói cách khác, đây không phải sân chơi “AI cho AI”, mà là “AI cho y tế, giáo dục, đô thị thông minh, an ninh mạng, dữ liệu quốc gia”.
Hoạt động của mạng lưới được định hướng gắn với bài toán của quốc gia, địa phương và doanh nghiệp, khuyến khích ứng dụng tạo ra giá trị kinh tế – xã hội, đồng thời huy động và kết nối đa dạng nguồn lực trong và ngoài nước, thúc đẩy hợp tác AI toàn cầu và hợp tác công – tư. Mô hình được nhắc đến là cách làm “100 Experiments”: doanh nghiệp đưa bài toán, viện trường cung cấp nhân lực và năng lực nghiên cứu, Nhà nước hỗ trợ cơ chế và nguồn lực. Nếu triển khai nghiêm túc, đây có thể trở thành “máy ấp” sản phẩm AI ứng dụng, thay vì những dự án nghiên cứu nằm trên giấy.
Đưa AI vào trường học, doanh nghiệp và đào tạo nhân lực khu vực
Điểm nhấn của mạng lưới chuyên gia AI là chọn đúng hai trụ cột: đào tạo và nghiên cứu. Về đào tạo, mạng lưới được kỳ vọng là nền tảng để các nhà khoa học kết nối, tham gia giảng dạy, tổ chức các khóa bồi dưỡng, cập nhật kiến thức AI cho sinh viên và những người có nhu cầu. Trong bối cảnh Việt Nam thiếu đội ngũ được đào tạo chuyên sâu về AI, việc đưa chuyên gia từ các trường đại học, viện nghiên cứu, tập đoàn công nghệ lớn đến gần hơn với sinh viên được xem là cách hình thành đội ngũ kiến trúc sư trưởng AI tương lai.
Ở chiều doanh nghiệp và khu vực, mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu được yêu cầu tạo ra kết quả cụ thể: kết nối nguồn lực trong và ngoài nước để đào tạo nhân lực, giải quyết các bài toán lớn và tư vấn chính sách. Mô hình “Global Mentoring” – cố vấn toàn cầu từ xa – là chìa khóa, cho phép chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài kèm cặp nhóm nghiên cứu trong nước, hỗ trợ doanh nghiệp triển khai sản phẩm AI, đưa công nghệ vào vận hành thực tế. Nếu được nuôi dưỡng đúng cách, đây sẽ là nền tảng phát triển nhân lực AI không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước, mà còn đủ sức cạnh tranh trong khu vực.
Thành công hay không phụ thuộc vào cách “chơi dài hơi”
Sau khi hoàn thiện chương trình hoạt động, mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu sẽ bắt đầu triển khai các nhiệm vụ trong năm 2026 và những năm tiếp theo, với kỳ vọng trở thành nền tảng kết nối hiệu quả cho hệ sinh thái AI. Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia được giao làm đầu mối xây dựng và triển khai các chương trình hỗ trợ, tài trợ các dự án, nhiệm vụ nghiên cứu trọng điểm về AI, trong khi một cơ sở đào tạo công nghệ đảm nhiệm vai trò chủ trì hoạt động chuyên môn, diễn đàn, hội thảo và kết nối chuyên gia. Việc lựa chọn nhiệm vụ được thực hiện theo nguyên tắc cạnh tranh, công khai và công bằng.
Nhưng để mạng lưới không trở thành hình thức, điều quan trọng là “luật chơi” phải rõ: nhiệm vụ gắn với kết quả, chuyên gia được tôn trọng về chuyên môn, thủ tục tài trợ gọn và minh bạch. Mạng lưới được tổ chức theo nguyên tắc mở, linh hoạt, tự nguyện, bảo đảm khả năng kết nối rộng rãi giữa các chuyên gia, tổ chức trong nước và quốc tế. Nếu Việt Nam giữ được cam kết dài hơi với cộng đồng tài năng AI Việt Nam trên toàn cầu, hợp tác AI toàn cầu sẽ không chỉ là khẩu hiệu, mà thành lợi thế cạnh tranh thực sự trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.
