STEM chỉ có ý nghĩa khi bước ra khỏi phòng thí nghiệm
Giáo dục STEM Việt Nam là cách dạy học tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học để học sinh không chỉ nắm lý thuyết mà còn thiết kế, chế tạo và vận hành các sản phẩm, từ robot tự hành đến hệ thống năng lượng, nhằm giải quyết những vấn đề cụ thể của đời sống cộng đồng.
Điểm mấu chốt của giáo dục STEM Việt Nam không nên là số huy chương hay mô hình trình diễn, mà là việc kiến thức trong trường học có làm cuộc sống bên ngoài tốt hơn hay không. Dự án STEM học sinh chỉ thực sự đáng giá khi nó chạm vào khó khăn của người khác, thay đổi được một góc đời sống, dù nhỏ. Các sân chơi như robot chế tạo Micromouse tạo nền kỹ thuật, nhưng nếu dừng lại ở đường đua mê cung, STEM vẫn chỉ là trò chơi cao cấp, chưa phải là công cụ phát triển cộng đồng.
Từ mê cung Micromouse đến mê cung vấn đề của cuộc sống
Cuộc thi robot chế tạo Micromouse do Câu lạc bộ Robotics BotBee, Trường THPT Chuyên Trần Đại Nghĩa tổ chức, với sự đồng hành của Vườn ươm Doanh nghiệp Công nghệ cao, Khu Công nghệ cao TPHCM và các doanh nghiệp. Cuộc thi thu hút các đội học sinh đam mê chế tạo robot từ nhiều trường THPT như chuyên Hùng Vương, Nguyễn Khuyến, Nguyễn Hữu Huân, Bình Phú, Mạc Đĩnh Chi, Ngô Quyền…
Micromouse là robot tự hành giải mê cung: học sinh phải thiết kế, lắp ráp và lập trình để robot tự tìm đường từ điểm xuất phát đến đích mà không có bất kỳ điều khiển từ xa nào. Robot dùng cảm biến phát hiện tường, gửi dữ liệu về vi điều khiển, chạy thuật toán tìm đường, xây dựng bản đồ mê cung, xác định vị trí hiện tại và tối ưu đường đi; hệ thống điều khiển PID cùng encoder bảo đảm robot di chuyển chính xác và ổn định. Sân chơi này giúp học sinh vận dụng kiến thức liên môn như Toán, Tin học, Vật lý, Điện tử để vận hành một hệ thống kỹ thuật thực tế, qua đó nâng cao tư duy logic và năng lực giải quyết vấn đề.
Theo giáo viên phụ trách câu lạc bộ, cuộc thi được tổ chức như một sân chơi học thuật về robotics và hệ thống nhúng, góp phần đa dạng hóa các hoạt động học tập trải nghiệm và nghiên cứu khoa học trong nhà trường. Quan trọng hơn, đây là nơi học sinh luyện khả năng thử – sai, tối ưu thuật toán, hiểu sâu nguyên lý trước khi mang kỹ năng đó ra giải mê cung lớn hơn: mê cung những vấn đề của đời sống thực như thiếu điện, thiếu hạ tầng hay thiếu cơ hội học tập.
Khi dự án STEM học sinh thắp sáng góc học tập vùng núi
Một ví dụ điển hình cho innovation vùng núi là dự án "Tối ưu hóa sử dụng năng lượng cho các hộ gia đình vùng núi có học sinh đang đi học" do hai học sinh Nguyễn Nam Anh (Trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam) và Nguyễn Hoàng Hải (Trường TH School) thực hiện. Họ không dừng lại ở mô hình thu nhỏ trong phòng thí nghiệm, mà quyết định mang kiến thức STEM đến với cuộc sống bằng việc lắp đặt hệ thống điện năng lượng mặt trời kết hợp nguồn điện dự phòng cho các gia đình vùng núi có con đang đi học.
Trong những chuyến công tác và tổ chức hoạt động STEM tại các trường miền núi cùng ThS. kỹ sư Dương Trung Hiếu, hai học sinh chứng kiến cảnh mất điện thường xuyên, nhất là mùa mưa bão, khiến việc học của học sinh bị gián đoạn. Từ trải nghiệm đó, dưới sự hướng dẫn của ông – một chuyên gia giáo dục STEM, họ xây dựng dự án nhằm giải quyết nhu cầu rất cụ thể của cộng đồng. Hệ thống được thiết kế theo hướng đơn giản, tiết kiệm nhưng hiệu quả: kết hợp tấm pin năng lượng mặt trời, bộ lưu trữ, hệ điều khiển thông minh tự động chuyển nguồn, bật tắt thiết bị và tối ưu quá trình sử dụng điện.
Ngày 04/08/2026, hai hộ dân đầu tiên tại khu vực Hiền Lương, xã Đà Bắc, tỉnh Phú Thọ được lắp đặt hệ thống, mở đầu cho hành trình lan tỏa ánh sáng và tri thức đến vùng khó khăn. Hệ thống bảo đảm duy trì nguồn điện cho đèn chiếu sáng, quạt và sạc thiết bị học tập khi điện lưới bị gián đoạn. Với gia đình vùng núi, một bóng đèn hay chiếc quạt không còn là tiện nghi xa xỉ mà là điều kiện để trẻ tiếp tục học vào buổi tối, có thêm cơ hội tiếp cận tri thức và giảm bớt bất lợi so với học sinh thành thị. Đây là khác biệt căn bản giữa một dự án STEM học sinh hướng mục tiêu thi cử và một dự án STEM vì cộng đồng.
STEM vì cộng đồng: từ bài toán kỹ thuật đến trách nhiệm xã hội
Khác với nhiều dự án STEM chỉ dừng ở mô hình trình diễn, dự án năng lượng vùng núi này buộc học sinh phải khảo sát thực tế, tính toán nhu cầu điện của từng hộ, thiết kế hệ thống, tự chế tạo nhiều bộ phận trong phòng thí nghiệm rồi trực tiếp tham gia lắp đặt dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Mỗi khâu – từ đấu nối, kiểm tra an toàn đến hướng dẫn người dân sử dụng – là một bài học sống, cho thấy khoa học chỉ có giá trị khi giải quyết vấn đề của cuộc sống.
Khi có nguồn điện ổn định, trẻ em vùng khó khăn có thêm cơ hội học tập, nhất là các em gái – những người cần cảm giác an toàn trong sinh hoạt buổi tối. Phụ huynh, đặc biệt là các bà mẹ vùng cao, bớt nỗi lo mỗi khi tối trời hay mất điện kéo dài, vì chi phí điện giảm và con cái có điều kiện học hành tốt hơn. Điều đặc biệt của dự án không nằm ở số lượng hệ thống được lắp đặt, mà ở cách nó nuôi dưỡng tinh thần sẻ chia, trách nhiệm xã hội và ý thức cống hiến cho cộng đồng ngay từ khi học sinh còn ngồi trên ghế nhà trường.
Theo chuyên gia phụ trách dự án, "Nếu như trước đây STEM giúp học sinh trả lời câu hỏi 'Làm thế nào để chế tạo một sản phẩm?', thì dự án lần này giúp các em trả lời một câu hỏi quan trọng hơn: 'Làm thế nào để kiến thức của mình có thể mang lại hạnh phúc cho người khác?'". Dù mới bắt đầu với hai hộ gia đình, nhóm hướng tới mô hình STEM vì cộng đồng, gắn giáo dục, năng lượng sạch và giảm bất bình đẳng trong điều kiện học tập giữa các vùng miền.
