STEM không chỉ là phòng thí nghiệm: quan điểm mới về vai trò của học sinh
Giáo dục STEM thực tiễn là cách tổ chức việc học khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học để học sinh dùng kiến thức giải quyết vấn đề cộng đồng cụ thể, thay vì chỉ làm thí nghiệm mô phỏng trong lớp học, qua đó hình thành tư duy sáng tạo, trách nhiệm xã hội và năng lực lãnh đạo ngay từ phổ thông. STEM đang trở thành không gian để ngày càng nhiều bạn trẻ thử sức, sáng tạo và tìm cách giải quyết những vấn đề gần gũi với đời sống. Đáng chú ý, người dẫn dắt không phải là các nhà nghiên cứu hay doanh nghiệp lớn, mà chính là học sinh từ các trường chuyên với những dự án STEM học sinh hướng trực tiếp đến đời sống. Câu chuyện lắp đặt điện mặt trời cho STEM vùng núi và xây dựng nền tảng công nghệ cộng đồng cho tuyển sinh cho thấy một mô hình giáo dục mới: học sinh tự xác định vấn đề, thiết kế giải pháp và chịu trách nhiệm đến cùng với người hưởng lợi.
Mang ánh sáng đến vùng núi: khi dự án STEM học sinh chạm vào đời sống
Hai học sinh Nguyễn Nam Anh (THPT chuyên Hà Nội – Amsterdam) và Nguyễn Hoàng Hải (TH School) đã mang kiến thức STEM đến với cuộc sống bằng dự án lắp đặt hệ thống điện năng lượng mặt trời kết hợp nguồn điện dự phòng cho các gia đình vùng núi có con đang đi học. Trong đợt triển khai ngày 04/08/2026, hai hộ dân đầu tiên tại Hiền Lương, xã Đà Bắc, tỉnh Phú Thọ đã được hỗ trợ, mở đầu cho hành trình lan tỏa ánh sáng và tri thức tới nơi thiếu thốn. Từ những chuyến công tác và hoạt động STEM tại trường miền núi cùng ThS. kỹ sư Dương Trung Hiếu, các em nhận thấy tình trạng mất điện thường xuyên ở vùng cao, đặc biệt mùa mưa bão, khiến học sinh phải dừng học khi trời tối và gia đình phải đắn đo từng khoản chi tiền điện. Vấn đề đó đủ “đời thường” để nhiều người bỏ qua, nhưng với hai bạn trẻ, nó trở thành động lực khởi động một dự án STEM vùng núi có mục tiêu rõ ràng: bảo vệ từng giờ học của trẻ em bằng công nghệ cộng đồng.
Từ tấm pin đến tinh thần lãnh đạo: STEM như một trường học xã hội
Điểm đáng nói của dự án không nằm ở số lượng hệ thống được lắp đặt, mà ở cách học sinh được trưởng thành thông qua trải nghiệm thực tế. Khác với nhiều dự án STEM học sinh chỉ dừng ở mô hình trình diễn, nhóm trực tiếp khảo sát hộ gia đình, tính toán nhu cầu điện, thiết kế hệ thống, tự chế tạo các bộ phận và tham gia lắp đặt dưới hướng dẫn giáo viên. Hệ thống kết hợp tấm pin mặt trời, bộ lưu trữ và điều khiển thông minh để tự động chuyển nguồn, bật tắt thiết bị và tối ưu sử dụng điện, ưu tiên duy trì đèn, quạt, sạc điện thoại và thiết bị học tập khi mất điện lưới. Mỗi công đoạn – từ đấu nối đến kiểm tra an toàn, hướng dẫn người dân sử dụng – là một bài học lãnh đạo và trách nhiệm. Chính những trải nghiệm ấy nuôi dưỡng tinh thần sẻ chia, ý thức cống hiến cho cộng đồng và làm rõ một thông điệp: kiến thức STEM có giá trị nhất khi nó đi cùng câu hỏi “Làm thế nào để kiến thức của mình có thể mang lại hạnh phúc cho người khác?”.
STEAM for Youth: công nghệ cộng đồng cho hành trình vào đại học
Nếu dự án điện mặt trời nhắm tới bất bình đẳng trong điều kiện học tập vùng núi, thì sáng kiến Steam for Youth lại xử lý một bất bình đẳng khác: khả năng tiếp cận thông tin tuyển sinh đại học. Trong khuôn khổ Ngày Quốc tế Thanh niên 2026, 45 gian hàng đã cùng một tổ chức quốc tế giới thiệu những sáng kiến do thanh niên dẫn dắt, với Steam for Youth hướng mạnh vào học sinh phổ thông và giáo dục STEM thực tiễn. Dự án xây dựng nền tảng cho phép học sinh tạo hồ sơ cá nhân, cập nhật kết quả học tập ba năm THPT, giải thưởng, chứng chỉ, hoạt động ngoại khóa, dự án cá nhân hay thư giới thiệu. Hệ thống đối chiếu với tiêu chí tuyển sinh từng trường, hiển thị trực quan bằng màu đỏ – vàng – xanh để các bạn thấy ngay khoảng cách, điểm cần bổ sung và yêu cầu đã đạt. Nhóm còn tích hợp công cụ AI hỏi đáp, kết nối mentor và liên tục cập nhật chính sách tuyển sinh thay đổi. Đứng sau ý tưởng là Nguyễn Quế Chi, học sinh chuyên Chu Văn An, người vừa phân tích dữ liệu, vừa quản lý dự án, lập kế hoạch, phân công và theo dõi tiến độ chung.
Mở rộng tầm nhìn về giáo dục STEM: từ từng dự án đến mô hình bền vững
Điểm chung giữa hệ thống điện mặt trời ở Hiền Lương và nền tảng Steam for Youth là cách STEM được dùng để định nghĩa lại vai trò của học sinh. Dù mới bắt đầu với hai hộ gia đình đầu tiên, dự án năng lượng sạch hướng tới mô hình STEM vì cộng đồng, gắn với các mục tiêu phát triển bền vững về giáo dục, năng lượng sạch và giảm bất bình đẳng trong tiếp cận điều kiện học tập giữa các vùng miền. Trong khi đó, Steam for Youth cho thấy học sinh hoàn toàn có thể thiết kế công nghệ cộng đồng để giải quyết vấn đề phức tạp như hệ thống tiêu chí tuyển sinh đa dạng. Từ các gian hàng tại Ngày Quốc tế Thanh niên, có thể thấy sự đa dạng trong cách người trẻ tìm lời giải cho vấn đề của chính thế hệ mình, từ công nghệ, giáo dục đến không gian kết nối. Kết luận rõ ràng: khi giáo dục STEM thực tiễn trao quyền cho học sinh và đưa các em ra khỏi khuôn viên trường, chúng ta không chỉ tạo ra sản phẩm công nghệ mà còn tạo ra những công dân trẻ biết lãnh đạo và chịu trách nhiệm về thay đổi xã hội.
