STEM chỉ có ý nghĩa khi bước ra khỏi phòng thí nghiệm
Dự án STEM học sinh là những hoạt động do học sinh khởi xướng hoặc tham gia, sử dụng kiến thức khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học để tạo ra sản phẩm hoặc giải pháp cụ thể, qua đó giải quyết vấn đề thực tế trong nhà trường hoặc cộng đồng và phát triển kỹ năng tư duy cùng năng lực thực hành ở mức độ vượt ngoài khuôn khổ bài học trên lớp.
Nếu chỉ dừng ở mô hình trên giấy, STEM dễ biến thành khẩu hiệu. Điều khiến các sáng kiến học sinh Việt Nam đáng chú ý là chúng đang đi theo hướng ngược lại: bắt đầu từ nỗi bức xúc của đời sống rồi mới quay về phòng thí nghiệm. Cuộc thi robot Micromouse do Câu lạc bộ Robotics BotBee, Trường THPT Chuyên Trần Đại Nghĩa tổ chức với sự đồng hành của Khu Công nghệ cao TPHCM và doanh nghiệp cho thấy một sân chơi công nghệ có thể được tổ chức nghiêm túc và mang tính học thuật cao. Ở phía khác của bản đồ, hai học sinh phổ thông lại chọn bước lên vùng núi để lắp đặt hệ thống điện mặt trời cho các gia đình có con đang đi học. Cả hai câu chuyện cùng khẳng định: giáo dục STEM thực hành không còn là khái niệm xa lạ mà đang được định nghĩa lại bởi chính học sinh.
Micromouse: khi Toán, Lý, Tin gặp nhau trong mê cung
Robot Micromouse không chỉ là món đồ chơi công nghệ; đó là bài kiểm tra sống động về việc học sinh hiểu Toán, Vật lý, Tin học tới đâu. Trong cuộc thi này, các đội phải tự thiết kế, lắp ráp và lập trình một robot tự hành có khả năng tự tìm đường từ điểm xuất phát đến khu vực đích mà không cần bất kỳ sự can thiệp nào từ con người. Robot dùng hệ thống cảm biến để phát hiện tường, thu thập dữ liệu môi trường, vi điều khiển xử lý thuật toán tìm đường, xây dựng bản đồ mê cung và tìm lộ trình ngắn nhất, kết hợp điều khiển PID và encoder để di chuyển chính xác.
Ở đây, giáo dục STEM thực hành không phải khẩu hiệu mà là áp lực kỹ thuật rất cụ thể: thuật toán phải tối ưu, phần cứng phải ổn định, robot phải chạy đúng đường trong thời gian ngắn nhất. "Sân chơi giúp học sinh vận dụng kiến thức liên môn như Toán học, Tin học, Vật lý và Điện tử vào việc thiết kế, lập trình và vận hành một hệ thống kỹ thuật thực tế". Việc nhiều trường THPT tham gia cho thấy sáng kiến học sinh Việt Nam hoàn toàn có thể chạm đến chuẩn quốc tế nếu được đặt trong một cuộc thi nghiêm túc, có sự đồng hành của chuyên gia và doanh nghiệp.
Mang công nghệ vùng núi: điện mặt trời cho những giờ học tối
Ở một cực khác của bản đồ STEM, hai học sinh Nguyễn Nam Anh (Trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam) và Nguyễn Hoàng Hải (Trường TH School) chọn làm điều ngược lại: rời đô thị, bước vào vùng núi để lắng nghe nhu cầu của cộng đồng. Trong các chuyến tổ chức hoạt động STEM tại trường miền núi cùng ThS. kỹ sư Dương Trung Hiếu, các em nhận thấy cảnh mất điện thường xuyên, nhất là mùa mưa bão, khiến học sinh phải dừng học khi trời vừa tối. Từ trải nghiệm đó, dưới sự hướng dẫn của người sáng lập THE SCIENCE HOUSE VIETNAM, các em xây dựng dự án "Tối ưu hóa sử dụng năng lượng cho các hộ gia đình vùng núi có học sinh đang đi học".
Khác với nhiều dự án STEM chỉ dừng ở mô hình trưng bày, dự án này đặt mục tiêu rất cụ thể: lắp đặt hệ thống điện năng lượng mặt trời kết hợp nguồn điện dự phòng cho gia đình vùng núi. Trong giai đoạn đầu, hai hộ dân tại khu vực Hiền Lương, xã Đà Bắc, tỉnh Phú Thọ được hỗ trợ trong đợt triển khai ngày 04/08/2026. Hệ thống được thiết kế đơn giản, tiết kiệm nhưng hiệu quả, kết hợp tấm pin mặt trời, bộ lưu trữ và hệ điều khiển thông minh để tự động chuyển đổi nguồn điện, bật tắt thiết bị và tối ưu sử dụng. Hệ thống bảo đảm duy trì nguồn điện cho đèn chiếu sáng, quạt điện, sạc điện thoại hoặc thiết bị học tập khi điện lưới bị gián đoạn.
Khi STEM trở thành công cụ giảm bất bình đẳng
Câu hỏi đáng giá nhất của dự án này không phải "làm thế nào để chế tạo một sản phẩm" mà là "sản phẩm đó giải quyết được vấn đề gì cho ai". Khi một bóng đèn và chiếc quạt trở thành điều kiện để trẻ em vùng núi tiếp tục học tập vào buổi tối, STEM bỗng nghiêng hẳn về phía công bằng giáo dục. Nguồn điện ổn định giúp các em có thêm cơ hội tiếp cận tri thức, giảm bớt thiệt thòi so với bạn bè ở thành thị. Dù mới bắt đầu với hai hộ gia đình, dự án hướng tới mục tiêu xây dựng một mô hình STEM vì cộng đồng, gắn với các mục tiêu phát triển bền vững.
Điều đáng chú ý là mỗi công đoạn – từ khảo sát, tính toán công suất, lựa chọn thiết bị, chế tạo, đấu nối, kiểm tra an toàn đến hướng dẫn người dân sử dụng – đều là bài học thực hành mà không chương trình học nào có thể thay thế. Điều đặc biệt của dự án không nằm ở số lượng hệ thống được lắp đặt mà ở cách học sinh trưởng thành qua trải nghiệm thực tế. Khi công nghệ vùng núi được triển khai bởi chính học sinh, các em không chỉ tăng kỹ năng kỹ thuật, tư duy sáng tạo mà còn nuôi dưỡng trách nhiệm xã hội – thứ thường vắng bóng trong bài kiểm tra trên lớp.
Từ sân chơi Micromouse đến mô hình STEM vì cộng đồng
Đặt cạnh nhau, robot Micromouse trong mê cung và hệ thống điện mặt trời trên sườn núi cho thấy một bức tranh chung: giáo dục STEM thực hành ở Việt Nam đang dần rời khỏi vùng an toàn. Cuộc thi Micromouse được tổ chức như một sân chơi học thuật về robotics và hệ thống nhúng dành cho học sinh THPT, góp phần đa dạng hóa hoạt động học tập trải nghiệm và nghiên cứu khoa học trong nhà trường. Ở đó, học sinh buộc phải kết hợp Toán, Lý, Tin, Điện tử để điều khiển một hệ thống thực, nâng năng lực tư duy logic và giải quyết vấn đề.
Trong khi đó, dự án năng lượng vùng núi lại chứng minh rằng STEM chỉ có giá trị khi giải quyết nhu cầu rất cụ thể của cộng đồng. Sau giai đoạn thí điểm cho hai hộ gia đình ở Hiền Lương, nhóm học sinh dự định theo dõi, đánh giá hiệu quả rồi hoàn thiện mô hình để mở rộng đến nhiều hộ vùng núi khác. Thông điệp ở đây khá rõ: nếu muốn sáng kiến học sinh Việt Nam đi xa, nhà trường và xã hội cần dừng xem STEM là phong trào nhất thời, mà phải coi nó là công cụ để học sinh chủ động thiết kế tương lai – cho chính mình và cho cộng đồng quanh mình.
