Giao điểm Việt Nam là gì và vì sao đáng xem?
Triển lãm giao điểm Việt Nam là một không gian trưng bày ảnh lịch sử Đà Lạt và Việt Nam, quy tụ tác phẩm của ba nhiếp ảnh gia Pháp gắn bó lâu dài với đất nước, ghi lại đời sống và biến động xã hội từ giai đoạn chiến tranh, hậu chiến đến những năm đầu đổi mới.
Cốt lõi của triển lãm này không phải là hoài niệm khép kín, mà là một lời nhắc rằng lịch sử Việt Nam có thể được kể lại bằng nhiều ngôn ngữ hình ảnh khác nhau. Chiều tối ngày 20/8, tại số 35 Lý Tự Trọng, phường Xuân Hương, thành phố Đà Lạt, Viện Pháp tại Việt Nam phối hợp cùng Stop and Go Art Space và Không gian Sáng tạo Phố Bên Đồi khai mạc triển lãm ảnh Giao điểm Việt Nam. Những bức ảnh được treo ngoài trời trên Cung đường nghệ thuật Đà Lạt, biến cả con phố thành một sưu tập ảnh Việt Nam mở, nơi người dân và du khách có thể dừng chân, đọc lại lịch sử bằng mắt thường thay vì qua sách giáo khoa.
Từ Đà Lạt và Sài Gòn trước thống nhất: ống kính Gilbert Bertrand
Nếu phải chọn một khởi đầu cho câu chuyện ảnh lịch sử Đà Lạt tại triển lãm giao điểm Việt Nam, đó chắc chắn là những khung hình đen trắng của Gilbert Bertrand. Từ 1970 đến 1975, trong thời gian làm việc tại Trung tâm Văn hóa Pháp ở Đà Lạt và Sài Gòn, ông cầm máy không phải với tư cách người làm nghề mà vì đam mê thuần túy. Chính sự “ngoại đạo” ấy lại khiến ảnh của ông thành chứng nhân tự nhiên cho một giai đoạn lịch sử đầy căng thẳng, nơi nhịp sống thường ngày vẫn diễn ra trên nền chiến tranh.
Các bức ảnh đen trắng ấy không tìm cách kịch tính hóa chiến sự. Chúng ghi lại chợ nội, đường phố, những gương mặt thường dân – những chi tiết tưởng nhỏ nhưng làm nên một chương sử sống động của Việt Nam trước thống nhất. Khi đặt chúng giữa lòng Đà Lạt hôm nay, người xem không chỉ nhìn thấy một thành phố khác của nửa thế kỷ trước, mà còn thấy lại cách người Pháp thời đó nhìn Việt Nam, với nhiều khoảng trống để ta tự lấp đầy bằng trải nghiệm và ký ức gia đình.
Hậu chiến và tái thiết trong ống kính Daniel Roussel
Nếu loạt ảnh của Bertrand đặt nền cho bối cảnh trước thống nhất, thì Daniel Roussel mở ra toàn bộ không khí hậu chiến. Là phóng viên thường trú của nhật báo L’Humanité, ông có mặt tại Việt Nam trong giai đoạn 1980–1986, đúng thời kỳ đất nước đang gắng gượng bước qua thiếu thốn để xây dựng cuộc sống mới. Ở đây, chiến tranh không hiện lên bằng bom đạn mà bằng những khuôn mặt gầy, những cảnh đời giản dị trong nỗ lực mưu sinh.
Điều làm nên sức nặng của sưu tập ảnh Việt Nam này là cách Roussel đặt mình bên trong câu chuyện thay vì đứng ngoài quan sát. Ông vừa chụp ảnh, vừa viết, vừa làm phim tài liệu, để lại một kho tư liệu quý về hành trình người Việt đi qua chủ nghĩa thực dân và đế quốc. Những khung hình đời thường – trẻ em chơi đùa, công nhân trên công trường, những khu phố còn ngổn ngang – nhắc chúng ta rằng tái thiết không chỉ là khẩu hiệu chính trị, mà là từng ngày nối tiếp của những con người rất cụ thể.
Những ngày đầu đổi mới qua ống kính nhân văn của Lily Franey
Lily Franey xuất hiện trong triển lãm như một chương mới của câu chuyện Việt Nam: những ngày đầu đổi mới đang gượng dậy từ tàn tích chiến tranh. Từ năm 1987, trong các chuyến công tác cùng Hội Cứu trợ bình dân Pháp tại Việt Nam, bà chụp lại một đất nước đang thay đổi, với điểm nhìn rõ ràng nghiêng về sự bình dị. Không phải những công trình hoành tráng, mà là các nhóm thiếu nữ trên phố Hà Nội, bọn trẻ cười trước ống kính, những khoảnh khắc đời thường tràn hy vọng.
Ống kính của Franey ấm, tinh tế, mang tính nhân văn rõ nét. Trong bối cảnh Việt Nam vừa mở cửa, những bức ảnh ấy giống như một nhịp thở mới, cho thấy người Việt không chỉ sống sót sau chiến tranh mà còn biết mơ ước và mỉm cười. Đặt cạnh ảnh của Bertrand và Roussel, loạt ảnh này cho ta cảm giác về một đường cong lịch sử: từ căng thẳng chiến tranh, qua thiếu thốn hậu chiến, đến niềm tin thầm lặng của thời đổi mới – tất cả đều hiện diện trong cùng một triển lãm giao điểm Việt Nam.
Giao điểm của ký ức và hiện tại: vì sao triển lãm này quan trọng?
Ba bộ ảnh, ba thời điểm, ba góc nhìn của những nhiếp ảnh gia Pháp về Việt Nam được đặt cạnh nhau, không kể một câu chuyện liền mạch mà cố ý để lộ những khoảng trống. Chính các khoảng trống ấy là lời mời người xem tự kết nối, tự hỏi: gia đình mình ở đâu trên trục thời gian này? Những ký ức riêng tư nào trùng khít với các khung hình ngoài trời bên Cung đường nghệ thuật Đà Lạt?
Triển lãm Giao điểm Việt Nam không chỉ dừng ở trải nghiệm thị giác. Với những lát cắt từ quá khứ, nó giúp người xem hôm nay nhìn lại một Việt Nam nhiều biến động nhưng giàu sức sống, qua góc nhìn của những người Pháp từng gắn bó với đất nước. Từ lần ra mắt trong khuôn khổ Biennale nhiếp ảnh quốc tế Photo Hanoi ’25 tại Đại sứ quán Pháp, cho tới hành trình đến Đà Lạt kéo dài từ ngày 20/8 đến 10/10, triển lãm khẳng định: lịch sử Việt Nam không là di sản đóng kín trong viện lưu trữ, mà là câu chuyện đang tiếp tục được kể bằng hình ảnh, trên đường phố, giữa đời sống hằng ngày.
