Nghiệm thu trên giấy không bảo đảm an toàn ngoài thực tế
Vi phạm PCCC chung cư là tình trạng công trình thi công, lắp đặt hoặc vận hành giải pháp và thiết bị phòng cháy, chữa cháy không đúng thiết kế đã được thẩm duyệt hay chưa đáp ứng điều kiện an toàn, dù hồ sơ có thể thể hiện quá trình nghiệm thu. Đây không chỉ là lỗi thủ tục: sai lệch có thể khiến cư dân không có lối thoát hoặc hệ thống không hoạt động khi cháy xảy ra. Trong thảo luận về dự thảo sửa đổi Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, các đại biểu ghi nhận mục tiêu giảm thủ tục cho doanh nghiệp nhưng cảnh báo rủi ro nếu chuyển quá nhiều trách nhiệm sang chủ đầu tư. Thẩm định thiết kế chỉ đánh giá phương án trên bản vẽ; nghiệm thu PCCC phải kiểm tra công trình thực tế có thi công đúng và hệ thống có hoạt động hay không. Biên bản do chủ đầu tư tự lập không thể thay thế hoàn toàn một lớp kiểm chứng độc lập.
Sai phạm có thể tồn tại nhiều năm sau khi cư dân dọn vào
Một trường hợp được đại biểu Cao Mạnh Linh nêu cho thấy khoảng cách giữa hồ sơ và hiện trạng có thể kéo dài đáng lo ngại: chung cư được thẩm duyệt thiết kế PCCC từ năm 2010 nhưng thi công không đúng thiết kế, chưa được nghiệm thu theo quy định; cư dân vào ở từ năm 2016, đến tháng 7 năm 2026 vẫn có hạng mục chưa đủ điều kiện nghiệm thu. Đây không phải chi tiết kỹ thuật có thể bỏ qua: khi phát hiện muộn, việc sửa chữa có thể buộc hạn chế sử dụng công trình hoặc di dời cư dân. Người mua nhà có thể quan sát căn hộ của mình, nhưng khó tự đánh giá đường tiếp cận cho xe chữa cháy, hệ thống ngăn khói hay lối thoát nạn chung. Vì vậy, việc bàn giao trước khi xác nhận đầy đủ điều kiện an toàn biến cư dân thành bên gánh hậu quả của một quy trình kiểm soát thiếu chặt chẽ. Công khai tình trạng đủ điều kiện bàn giao để người dân tra cứu trước khi nhận nhà là yêu cầu tối thiểu, không phải biện pháp bổ sung.
Cải cách thủ tục không nên đồng nghĩa với bỏ lớp kiểm chứng
Cơ chế chủ đầu tư tự nghiệm thu có thể giảm thời gian, thủ tục, nhưng nếu hậu kiểm thiếu phạm vi rõ ràng, thẩm quyền độc lập và chế tài đủ sức răn đe, sai phạm so với thiết kế dễ lọt qua cho đến khi cư dân đã sinh sống. Đại biểu Nguyễn Thị Sửu cảnh báo rằng công trình có thiết kế đúng chưa chắc thi công đúng, có thiết bị chưa chắc vận hành hiệu quả, còn biên bản tự nghiệm thu không loại trừ hết rủi ro. Giải pháp hợp lý là kiểm soát theo mức độ nguy cơ: chung cư cao tầng và nơi tập trung đông người cần kiểm chứng độc lập trước khi vận hành; công trình rủi ro thấp hơn mới có thể áp dụng tự nghiệm thu kèm kiểm tra xác suất. Cách làm này cũng cần tránh dàn trải nguồn lực: quy định hiện hành yêu cầu phối hợp kiểm tra định kỳ 1–2 năm một lần đối với danh mục cơ sở rộng, gây áp lực cho cơ quan chuyên môn và chính quyền địa phương. Siết đúng trọng điểm tốt hơn là kiểm tra hình thức trên diện rộng.
Giám sát phải đi cùng kiểm nghiệm và truy xuất thiết bị
An toàn công trình không chỉ phụ thuộc vào bản vẽ hay biên bản mà còn vào chất lượng thiết bị PCCC và khả năng vận hành khi có sự cố. Đại biểu Vũ Văn Tiến nêu trường hợp tháng 9/2025, một người dân ở Hà Nội mua 180 bình chữa cháy nhưng khi sử dụng phát hiện không dập được lửa; cơ quan công an sau đó phát hiện đường dây sản xuất, tiêu thụ hơn 1,2 triệu bình bột chữa cháy giả và hành vi đưa hối lộ hơn 17 tỷ đồng để được kiểm định đạt chuẩn. Tháng 10/2025, Công an tỉnh Phú Thọ bắt giám đốc một công ty sản xuất bình chữa cháy giả. Hậu kiểm vì thế phải đi xa hơn việc phát hiện và xử lý người vi phạm. Cần phân định trách nhiệm truy xuất, kiểm kê, cảnh báo, thu hồi, tiêu hủy và thay thế thiết bị không đạt chuẩn; đồng thời có kiểm nghiệm đối chứng và giám định độc lập bởi đơn vị kỹ thuật đủ năng lực. Giám sát an toàn cháy chỉ đáng tin khi kết quả kiểm tra được công khai, sai phạm có chế tài và thiết bị lỗi được loại khỏi công trình.

Kết luận: giữ kiểm chứng độc lập ở nơi rủi ro cao
Dự thảo sửa đổi luật đặt ra cơ hội cải cách, nhưng không nên đánh đổi an toàn lấy sự thuận tiện trong thủ tục. Với chung cư, cư dân không thể tự xác minh các hệ thống bảo vệ dùng chung, còn sửa sai sau khi bàn giao có thể dẫn đến hạn chế sử dụng hoặc di dời. Vì vậy, nghiệm thu PCCC cần được gắn với kiểm tra thực tế, công khai điều kiện bàn giao và hậu kiểm có trách nhiệm rõ ràng. Lập trường cần thiết không phải là giữ nguyên mọi khâu kiểm tra cho mọi công trình, mà là bảo đảm lớp giám sát độc lập bắt buộc đối với nơi có đông người và hậu quả cháy nổ đặc biệt nghiêm trọng. Nếu chủ đầu tư được tự xác nhận an toàn mà thiếu kiểm chứng tương xứng, cư dân sẽ chỉ biết công trình có vấn đề khi đã chuyển vào sống. Đó là một rủi ro mà luật sửa đổi cần ngăn chặn trước, không phải chờ xử lý sau.






