Không chỉ là kệ sách: định nghĩa mới về thư viện trường học vùng cao
Thư viện Ước mơ và Hy vọng KSFC tại Trường THPT Kim Xuyên là một thư viện trường học đa chức năng ở vùng cao, nơi kết hợp không gian học tập sáng tạo, hoạt động đọc sách, trải nghiệm học tập và định hướng nghề nghiệp học sinh thành một hệ sinh thái giáo dục mới, giúp hơn 1.500 em – trong đó có nhiều học sinh dân tộc thiểu số – khám phá năng lực bản thân và lựa chọn tương lai thông qua những hoạt động chủ động, tương tác và gắn với đời sống thực tế. Ngày 30/9, thư viện này được khánh thành tại Trường THPT Kim Xuyên, xã Hồng Sơn, tỉnh Tuyên Quang, do tổ chức Good Neighbors International (GNI) phối hợp Quỹ Chia sẻ Ước mơ KSFC thực hiện. Sự kiện nghe có vẻ chỉ là thêm một công trình, nhưng thực chất đánh dấu bước chuyển quan trọng của giáo dục vùng cao: từ chỗ thiếu thốn không gian đọc, nay nhà trường có một trung tâm học tập mở, nơi đọc sách gắn chặt với trải nghiệm và định hướng nghề nghiệp học sinh. Nếu nhìn lại, thư viện cũ chỉ rộng khoảng 60m² với 3.000 đầu sách, chủ yếu là sách giáo khoa và tài liệu tham khảo, dù vẫn thu hút 2.625 lượt học sinh, giáo viên trong năm học 2024-2025. Việc thay thế bằng một thư viện đa chức năng diện tích 210m², gồm khu đọc và khu trải nghiệm sáng tạo, cho thấy một quan điểm mạnh mẽ: học sinh vùng cao xứng đáng có không gian tri thức hiện đại như bất kỳ nơi nào khác.
Từ phòng sách chật hẹp đến không gian học tập sáng tạo mở
Điểm đáng nói nhất ở KSFC không phải số lượng đầu sách, mà là cách thư viện được thiết kế như một không gian học tập sáng tạo. Công trình được xây dựng từ tháng 4 đến tháng 7, diện tích 210m², gồm khu đọc sách và khu trải nghiệm sáng tạo, được trang bị bàn ghế, máy tính, sách truyện và tài liệu tham khảo để học sinh tiếp cận tri thức theo hướng trực quan, chủ động. Thay vì ngồi im lặng trên những dãy bàn cũ, các em có thể đọc, thảo luận, thực hành thí nghiệm, làm sản phẩm tái chế ngay trong thư viện. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với một trường vùng cao còn thiếu phòng học, thiếu không gian sinh hoạt chung. Theo Hiệu trưởng Nguyễn Quang Trung, nhà trường "thiếu thốn về điều kiện, nhưng không thiếu quyết tâm; khó khăn về cơ sở vật chất, nhưng không nghèo khát vọng". Thư viện mới, vì thế, không phải một hạng mục phụ, mà là lời đáp cho khát vọng đó: đưa học sinh dân tộc thiểu số, học sinh miền núi tiếp cận với mô hình học tập mà lâu nay người ta thường gắn với các trường ở đô thị. Khi tôn trọng nhu cầu được học trong môi trường mở, nhà trường đang gửi đi thông điệp rõ ràng rằng giáo dục vùng cao không chấp nhận đứng ngoài xu hướng đổi mới.
Đọc sách chỉ là bước đầu: trải nghiệm học tập và STEAM trong thư viện
Thư viện KSFC được định vị ngay từ đầu là một trung tâm trải nghiệm học tập chứ không chỉ là nơi mượn sách. Ngoài việc bổ sung cơ sở vật chất và đầu sách, thư viện có các khu vực cho hoạt động phát triển kỹ năng, trải nghiệm và hướng nghiệp; giáo viên được tập huấn về vận hành thư viện và tổ chức hoạt động phát triển kỹ năng, định hướng nghề nghiệp học sinh. Nhà trường khẳng định thư viện sẽ là nơi diễn ra các hoạt động STEAM, trải nghiệm, hướng nghiệp, đào tạo kỹ năng hướng nghiệp, ngày hội đọc sách và ngày hội hướng nghiệp. Cách thiết kế bốn góc hoạt động trong ngày khánh thành cho thấy triết lý khá rõ ràng: đọc sách và cảm nhận; đọc sách và hướng nghiệp; đọc sách và sáng tạo từ đồ tái chế; đọc sách và thí nghiệm. Từ một cuốn sách, học sinh có thể bước sang bàn thí nghiệm, hay tự tay làm sản phẩm tái chế – tri thức không dừng lại trên trang giấy, mà trở thành chất liệu để thực hành và sáng tạo. Đây chính là điều lâu nay thiếu vắng trong nhiều thư viện trường học: sách bị tách rời khỏi hoạt động, khiến việc đọc khô khan và xa lạ với cuộc sống.
Định hướng nghề nghiệp học sinh: khi thư viện trở thành nơi tìm thấy ước mơ
Dự án xây dựng thư viện được đặt tên rõ ràng: "Nâng cao kỹ năng và định hướng nghề nghiệp cho học sinh Trường THPT Kim Xuyên". Nghĩa là từ đầu, mục tiêu không chỉ để các em đọc nhiều hơn, mà để đọc sách trở thành cánh cổng đi vào thế giới nghề nghiệp. Vì sao điều này cấp thiết ở một trường miền núi? Bởi đa số học sinh vùng cao ít có cơ hội tiếp xúc với nhiều ngành nghề, thông tin nghề nghiệp thường hạn chế, dẫn đến lựa chọn sau THPT bị bó hẹp. Ở KSFC, những góc "đọc sách và hướng nghiệp" được thiết kế để học sinh đọc về nghề, trao đổi, đặt câu hỏi, kết nối nội dung sách với những ngành nghề cụ thể. Theo Trưởng đại diện GNI tại Việt Nam Cho Eun Seung, thư viện là không gian để học sinh khám phá thế giới, tìm hiểu sở thích, năng lực và nuôi dưỡng ước mơ. Khi một em dân tộc thiểu số lần đầu thấy mình có thể vừa đọc về công nghệ, vừa làm thí nghiệm STEAM, vừa nói chuyện về ngành nghề tương lai, thư viện đã làm được điều mà nhiều buổi tư vấn nghề nghiệp hình thức không làm nổi: biến định hướng nghề nghiệp học sinh thành trải nghiệm sống động, gắn với bản thân từng em.
Từ Kim Xuyên nhìn rộng ra giáo dục vùng cao
Thư viện Ước mơ và Hy vọng KSFC là một công trình cụ thể, nhưng câu chuyện mà nó gợi mở vượt xa phạm vi một trường: đó là câu hỏi giáo dục vùng cao cần những đầu tư nào để học sinh có thể "lựa chọn tương lai" thay vì bị hoàn cảnh lựa chọn hộ mình. Dự án hướng tới 1.500 người hưởng lợi trực tiếp là học sinh và giáo viên, tập trung vào việc giúp học sinh kết nối kiến thức từ sách với trải nghiệm thực tế, phát triển kỹ năng và định hướng tương lai. Trước đó, Quỹ Chia sẻ Ước mơ KSFC đã đồng hành trong dự án trường học xanh tại một phân hiệu THCS, hỗ trợ xây dựng thư viện và nhà vệ sinh, cho thấy cách tiếp cận khá nhất quán: cải thiện điều kiện học tập rồi mở rộng sang trải nghiệm, kỹ năng. Điều đáng bàn là mô hình thư viện đa chức năng này không phải điều xa xỉ, mà nên trở thành chuẩn mực mới cho thư viện trường học ở nhiều địa bàn khó khăn. Khi một không gian đọc sách được thiết kế để nuôi dưỡng sự tò mò, kết nối với hoạt động STEAM và hướng nghiệp, nó có sức mạnh làm thay đổi quỹ đạo cuộc đời của từng học sinh. Kết luận ở Kim Xuyên khá rõ: nếu muốn giáo dục vùng cao thoát khỏi vòng lặp thiếu thốn – tốt nghiệp – rời núi trong hoang mang, chúng ta phải bắt đầu từ những không gian như KSFC, nơi mỗi trang sách là gợi ý cho một lựa chọn tương lai chứ không phải là bài học để thi xong rồi quên.
