Quên “vặt” có phải là bệnh? Điểm mấu chốt để không hoảng loạn
Suy giảm nhận thức sớm là giai đoạn các chức năng trí nhớ, ngôn ngữ và khả năng sinh hoạt bắt đầu thay đổi âm thầm, với những biểu hiện như người cao tuổi quên, khó tìm từ quen thuộc, thay đổi tâm trạng và thu mình, xuất hiện nhiều năm trước khi được chẩn đoán sa sút trí tuệ hay Alzheimer.Ở người cao tuổi, quên không phải lúc nào cũng là bệnh: quên tên người quen rồi một lúc sau nhớ lại, không nhớ để chìa khóa ở đâu nhưng sau đó vẫn tìm ra, đôi khi không nhớ sáng nay ăn gì nhưng nghĩ thêm thì nhớ lại, đó là quên “bình thường” vì người bệnh vẫn có khả năng gợi lại và cuộc sống hằng ngày chưa bị ảnh hưởng. Vấn đề bắt đầu khi các lần quên ngày càng nhiều, lặp đi lặp lại và chen vào sinh hoạt: hỏi đi hỏi lại, uống nhầm thuốc, rối trong quản lý tiền bạc. Bỏ qua ranh giới này là chúng ta đang bỏ lỡ cơ hội phát hiện Alzheimer sớm.
Khó tìm từ quen thuộc: Tín hiệu nhỏ, rủi ro lớn
Người nhà thường phớt lờ cảnh “nói tới nơi lại quên chữ”, nhưng đây là một trong những dấu hiệu sa sút trí tuệ quan trọng. Thường xuyên loay hoay, bực bội vì không nhớ ra những từ rất quen thuộc có thể là biểu hiện mất khả năng gọi tên, liên quan đến thay đổi ở vùng não phụ trách ngôn ngữ và thường gặp trong giai đoạn suy giảm nhận thức sớm. Một nhà tâm lý học lâm sàng nhận định: “Dấu hiệu đáng lưu ý nhất của suy giảm nhận thức là khi một người mất đi những kỹ năng trước đây vốn thực hiện dễ dàng”. Khi khó tìm từ quen thuộc đi kèm phỏng đoán sai, nói vòng vo, khó trình bày trọn ý, chúng ta không còn nói về “tuổi già hay quên” nữa mà đang nhìn thấy sự tổn thương chức năng ngôn ngữ. Nếu lúc trước người đó nói chuyện mạch lạc, nay thành ấp úng, lộn xộn và ảnh hưởng đến khả năng tự chăm sóc, đây là lúc phải đi khám, không phải lúc chờ thêm.
Thay đổi tâm trạng và tính cách: Khi não lên tiếng trước trí nhớ
Điều đáng sợ ở suy giảm nhận thức sớm là nó không chỉ nằm trong trí nhớ. Nhiều người còn nhớ khá rõ nhưng tính cách đã đổi: người vốn kiên nhẫn bỗng hay cáu gắt, người cởi mở lại trở nên đa nghi, người vui vẻ giờ u uất, dễ chán nản. Thay đổi tính cách, tâm trạng hoặc hành vi là một trong những dấu hiệu sớm dễ nhận thấy của sa sút trí tuệ. Những biến đổi này liên quan đến vùng thùy trán – nơi quyết định khả năng phán đoán, kiểm soát hành vi và ứng xử xã hội – nên thường kèm theo khả năng phán đoán kém, quyết định bốc đồng hoặc thiếu hợp lý. Điều đáng tiếc là gia đình thường gán mọi thứ cho “tính về già khó chịu hơn” thay vì xem đó là tiếng chuông báo động. Khi não bắt đầu “lệch nhịp” qua cảm xúc và hành vi, đó chính là cơ hội vàng để phát hiện Alzheimer sớm, trước khi trí nhớ tuột dốc thấy rõ.
Thu mình, chậm chạp với các việc nhiều bước: Những cảnh báo hay bị bỏ qua
Một dấu hiệu sa sút trí tuệ khác thường bị xem nhẹ là sự chậm chạp và lúng túng với các công việc nhiều bước: nấu một món ăn theo công thức, quản lý chi tiêu, sắp xếp lịch hẹn… Khi chức năng điều hành suy giảm, những việc vốn thuộc lòng trở nên rối rắm, dễ nhầm lẫn hoặc phải mất rất nhiều thời gian. Nghiên cứu cho thấy suy giảm chức năng điều hành có thể xuất hiện vài năm trước các vấn đề trí nhớ ở một số dạng sa sút trí tuệ. Cùng lúc, người bệnh thường dần hạn chế giao tiếp, bỏ các sở thích từng yêu thích, ít tham gia hoạt động xã hội – biểu hiện thu mình, giảm động lực. Sự cô lập này không chỉ là hệ quả mà còn là chất xúc tác, khiến suy giảm nhận thức diễn tiến nhanh hơn. Đổ lỗi hết cho “buồn, mệt, lười” là cách nhanh nhất khiến chúng ta bỏ lỡ giai đoạn suy giảm nhận thức sớm, khi việc can thiệp còn nhiều ý nghĩa.
Khi nào cần lo và nên làm gì để làm chậm tiến triển bệnh?
Điểm mấu chốt không phải là người cao tuổi quên, mà là quên kiểu gì và quên đến mức nào. Khi quên ngày càng nhiều, lặp đi lặp lại, ảnh hưởng đến sinh hoạt – hỏi đi hỏi lại, uống nhầm thuốc, đi lạc ở nơi quen thuộc như đường đi chợ hay nhà người thân – thì không thể tiếp tục xem đó là chuyện nhỏ. Các triệu chứng sa sút trí tuệ có thể xuất hiện nhiều năm, thậm chí hàng chục năm trước khi được chẩn đoán; phát hiện sớm giúp cải thiện sức khỏe và chất lượng cuộc sống. Điều quan trọng là không tự gắn nhãn “Alzheimer” cho mình, mà phải đi khám để được đánh giá nguyên nhân và mức độ thay đổi trí nhớ, hành vi. Đồng thời, người cao tuổi cần chủ động chăm sóc não bộ: vận động đều, duy trì trò chuyện, đọc báo, chơi cờ, làm vườn, ngủ đủ, ăn nhiều rau, kiểm soát tốt bệnh nền. Nhận diện sớm, đi khám sớm và sống chủ động là ba trụ cột giúp làm chậm tiến triển bệnh.
