Quên đường về không chỉ là chuyện tuổi già: hiểu đúng về suy giảm nhận thức
Sa sút trí tuệ là tình trạng suy giảm nhận thức tiến triển, trong đó trí nhớ, ngôn ngữ, khả năng phán đoán và các chức năng nhận thức khác suy giảm đủ mức để gây khó khăn cho sinh hoạt và tự chăm sóc hằng ngày của người bệnh. Khi người lớn tuổi quên đường về, uống nhầm thuốc, trả tiền lẫn lộn, phần lớn gia đình gạt đi: “Già rồi, ai mà chẳng quên”. Chính cách nghĩ này nguy hiểm, vì nó che phủ những dấu hiệu suy giảm nhận thức sớm có thể can thiệp. Điều đáng nói là chúng ta thường chỉ chú ý khi người bệnh đã mất khả năng tự chăm sóc, trong khi giai đoạn đầu – khi trí nhớ bắt đầu khác thường, khi sinh hoạt hằng ngày có những trục trặc nhỏ – lại bị xem nhẹ hoặc đổ cho “lẩm cẩm”.
Ranh giới mong manh giữa lẫn bình thường, suy giảm nhận thức nhẹ và sa sút trí tuệ
Không phải mọi lần quên đều là dấu hiệu suy giảm nhận thức bệnh lý. Người cao tuổi quên tên người quen rồi lát sau nhớ ra, để quên chìa khóa nhưng vẫn tìm lại được, hay mất một lúc mới nhớ bữa sáng vừa ăn là hiện tượng lão hóa bình thường. Vấn đề xuất hiện khi quên lặp đi lặp lại, nặng dần theo thời gian và bắt đầu ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày – đó là lúc phải xem xét suy giảm nhận thức nhẹ hoặc sa sút trí tuệ sớm. Suy giảm nhận thức nhẹ là khi trí nhớ, ngôn ngữ, chú ý, khả năng phán đoán giảm so với trước nhưng người bệnh vẫn giữ được tính độc lập cơ bản như tự uống thuốc, quản lý tiền, đi xe buýt. Ngược lại, sa sút trí tuệ là khi suy giảm nhận thức làm người bệnh không còn tự chăm sóc, từ mặc quần áo đến vệ sinh cá nhân.
Những dấu hiệu sớm thường bị bỏ qua: từ uống nhầm thuốc đến thay đổi tính tình
Quên đường về, uống nhầm thuốc, trả tiền lẫn lộn là những dấu hiệu suy giảm nhận thức thường bị gia đình cho qua. Một người vừa ăn sáng xong nhưng lập tức hỏi “sao chưa cho tôi ăn”, hoàn toàn không nhớ mình vừa dùng bữa; người trước đây tự đi chợ nay phải bỏ việc đi chợ vì không còn nhớ đường về; người thường xuyên nấu ăn nhưng bỗng quên các bước chế biến món quen thuộc – đó là những cảnh báo rõ ràng. Bên cạnh trí nhớ, cần để ý việc hỏi đi hỏi lại cùng một câu dù vừa được trả lời, uống thuốc hai lần hoặc uống nhầm loại, trả tiền thiếu – thừa liên tục, mất khả năng kiểm soát tiền bạc. Sự thay đổi tính tình – dễ cáu gắt, buồn bã, thu mình, ngại ra ngoài – cũng là dấu hiệu không nên xem là “khó tính tuổi già”, mà phải nghĩ đến sa sút trí tuệ sớm và đưa đi khám.
Suy giảm nhận thức nhẹ không phải bản án chung thân và khác Alzheimer thế nào?
Suy giảm nhận thức nhẹ thường được gọi là “giai đoạn tiền sa sút trí tuệ”, nhưng không đồng nghĩa chắc chắn sẽ trở thành sa sút trí tuệ. Không phải mọi bệnh nhân suy giảm nhận thức nhẹ đều tiến triển thành sa sút trí tuệ; một số người duy trì ổn định, thậm chí hồi phục về phạm vi bình thường. Sa sút trí tuệ là thuật ngữ bao quát cho tình trạng suy giảm nhiều chức năng nhận thức khiến sinh hoạt hằng ngày bị ảnh hưởng đáng kể. Bệnh Alzheimer chỉ là một nguyên nhân điển hình gây sa sút trí tuệ, là bệnh thoái hóa não trong đó amyloid beta tích tụ, bệnh lý tau lan rộng, làm tổn thương tế bào thần kinh và suy giảm chức năng nhận thức. Sự nhầm lẫn giữa “sa sút trí tuệ” và “Alzheimer” khiến nhiều gia đình nghĩ đến bệnh chỉ khi đã rất nặng, vô tình bỏ qua giai đoạn có thể phòng ngừa Alzheimer bằng điều trị và thay đổi lối sống sớm.
Phòng ngừa Alzheimer từ những bước nhỏ trong đời sống hàng ngày
Phòng ngừa sa sút trí tuệ không nằm ở một viên thuốc kỳ diệu mà ở sự chủ động nhận diện dấu hiệu suy giảm nhận thức sớm và kiểm soát nguy cơ trong đời sống thường ngày. Điều trị sớm không đảo ngược hoàn toàn bệnh, nhưng có thể cải thiện triệu chứng, duy trì khả năng còn lại và kéo dài thời gian người bệnh tự chăm sóc. Vận động đều đặn, chế độ ăn nhiều rau, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá, hạt, không hút thuốc, hạn chế rượu bia, ngủ đủ và duy trì giao tiếp xã hội đã được chứng minh là các yếu tố then chốt trong phòng ngừa Alzheimer và sa sút trí tuệ nói chung. Song song đó, bệnh mạn tính và nhận thức gắn chặt với nhau: tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu nếu không được kiểm soát sẽ làm tổn hại mạch máu não và đẩy nhanh tiến trình suy giảm nhận thức.
