Suy thận ở thanh niên: Căn bệnh âm thầm nhưng không còn “của riêng người già”
Suy thận ở thanh niên là tình trạng chức năng lọc và đào thải của thận giảm dần, diễn tiến âm thầm qua nhiều năm, khiến cơ thể tích tụ độc chất, rối loạn điện giải, thiếu máu và cuối cùng buộc người bệnh phải phụ thuộc vào lọc máu hoặc ghép thận. Thực tế, suy thận mạn tính không còn là bệnh chỉ của người lớn tuổi; thống kê cho thấy trong hơn 10 triệu người mắc bệnh thận mạn tính hiện nay có cả nhóm mới 18–20 tuổi, phải sống nhờ máy lọc máu suốt đời, chờ ghép thận. Điều này nên được xem là hồi chuông cảnh báo cho giới trẻ, đặc biệt những người coi nhẹ khám sức khỏe định kỳ, lạm dụng đồ ăn nhanh và thuốc giảm đau.
Theo số liệu y tế, Việt Nam hiện có hơn 10 triệu người mắc bệnh thận mạn tính. Câu chuyện không chỉ nằm ở con số, mà ở chỗ trong nhóm đó, nhiều bệnh nhân mới 18, ngoài 20, đã phải vào các trung tâm thận – lọc máu để chạy máy định kỳ, thậm chí chờ ghép thận. Đây không phải bi kịch “trời kêu ai nấy dạ”, mà phần lớn bắt nguồn từ việc bỏ qua những dấu hiệu suy thận sớm, chủ quan với các triệu chứng tưởng như vô hại. Khi thận đã suy teo, những tổn thương thường khó đảo ngược; vì vậy, thái độ sống “không sao đâu” ở tuổi trẻ đang âm thầm đẩy nhiều người đến cuối đường, nơi lựa chọn duy nhất là lọc máu.
Những dấu hiệu suy thận sớm ở người trẻ thường bị bỏ qua
Người trẻ hiếm khi nghĩ mình có thể bị suy thận, nên dễ bỏ qua những dấu hiệu âm ỉ. Bác sĩ chuyên khoa Nội Thận ghi nhận nhiều bệnh nhân đến viện khi đã ở giai đoạn nặng, chỉ vì trước đó “cố chịu” những biểu hiện tưởng nhỏ. Suy thận mạn có đặc điểm tiến triển từ từ, khó hồi phục nếu không phát hiện và điều chỉnh kịp thời. Nhưng nếu chịu khó lắng nghe cơ thể, nhiều dấu hiệu đã xuất hiện sớm hơn ta tưởng.
- Đau đầu kéo dài, phải dùng thuốc giảm đau thường xuyên hoặc dùng thuốc không kiểm soát.
- Hoa mắt, chóng mặt, da xanh xao, cảm giác mệt mỏi, tụt sức bền khi học tập, làm việc.
- Tiểu đêm nhiều lần, làm gián đoạn giấc ngủ, kèm cảm giác khát hoặc khô miệng.
- Phù nhẹ quanh mắt, mắt sưng buổi sáng, khó nhận ra nếu không để ý.
- Sụt cân, chán ăn, dễ buồn nôn, hay tê bì tay chân – nhiều người trẻ cho là “do stress”.
Khi xuất hiện những dấu hiệu trên, đặc biệt nếu kéo dài, việc trì hoãn khám chỉ vì ngại vào bệnh viện là lựa chọn rất rủi ro. Các xét nghiệm đơn giản như creatinin, tổng phân tích nước tiểu, siêu âm thận có thể phát hiện tổn thương từ giai đoạn sớm, giúp điều trị trước khi thận suy teo không cứu vãn được.
Tăng kali máu nguy hiểm: Vì sao người suy thận mạn dễ đột tử vì tim?
Một trong những biến chứng bị xem nhẹ nhưng cực kỳ nguy hiểm ở người suy thận mạn là tăng kali máu. Khi chức năng thận suy, khả năng đào thải kali giảm, khiến kali tích tụ trong máu. Tưởng là chuyện “chế độ ăn nhiều chuối”, nhưng thực chất đây là yếu tố có thể gây rối loạn nhịp tim và ngừng tim đột ngột. Trường hợp một bệnh nhân nam 68 tuổi nhập Trung tâm Thận – Lọc máu với chẩn đoán suy thận mạn, xét nghiệm cho thấy kali máu 7,26 mmol/L, trong khi mức bình thường chỉ 3,5–5,0 mmol/L. Ở ngưỡng này, bác sĩ buộc phải theo dõi điện tâm đồ sát sao vì nguy cơ rối loạn dẫn truyền điện của tim.
Tăng kali máu nguy hiểm ở chỗ nhiều khi không có triệu chứng rõ. Một số bệnh nhân chỉ thấy mệt, yếu cơ, tê bì, buồn nôn, hồi hộp – những biểu hiện dễ bị hiểu là thiếu ngủ hay thiếu chất. Trong suy thận mạn, ngoài chức năng thận kém, nhiều yếu tố khác góp phần làm kali tăng: ăn nhiều thực phẩm giàu kali, lượng nước tiểu giảm, táo bón kéo dài, nhiễm toan, đường huyết tăng cao hoặc dùng thuốc ảnh hưởng đến nồng độ kali. Người đang chạy thận mà bỏ hoặc rút ngắn buổi lọc cũng khiến kali tích tụ. Nghĩa là chỉ một chút chủ quan với lịch lọc máu hay chế độ ăn, người bệnh có thể trả giá bằng cơn loạn nhịp tim dẫn đến ngừng tim.
Sống phụ thuộc lọc máu từ tuổi 18–20: Cái giá của sự chủ quan
Việc nhiều thanh niên 18–20 tuổi phải chạy thận nhân tạo ở các bệnh viện lớn không phải điều hiếm nữa. Nhiều người trong số đó mắc các bệnh lý cầu thận, ống thận, mô kẽ mà không được phát hiện sớm; số khác bị ảnh hưởng bởi lối sống: ăn nhiều đồ ăn nhanh, ít vận động, dùng thuốc hoặc tiếp xúc hóa chất không kiểm soát. Khi bệnh tiến triển đến giai đoạn cuối, chức năng thận suy giảm nghiêm trọng; nếu không được phát hiện và kiểm soát tốt, bệnh tiếp tục nặng lên và dẫn đến suy thận giai đoạn cuối. Lúc đó, lọc máu định kỳ và chờ ghép thận gần như là con đường duy nhất.
Suy thận mạn không chỉ làm thận yếu; nó kéo theo hàng loạt biến chứng. Người bệnh có thể khó thở do ứ dịch, dẫn đến suy tim và nhiều biến chứng cấp tính khác. Thiếu máu ngày càng nặng khiến mệt mỏi, chất lượng cuộc sống sa sút. Thêm vào đó, các rối loạn điện giải và biến đổi trong quá trình chuyển hóa khiến cơ thể luôn trong trạng thái “báo động đỏ”. Điều đáng nói là khi không được theo dõi thường xuyên và kiểm soát tốt, những biến chứng này có thể trở nên nghiêm trọng đến mức đe dọa tính mạng. Nói cách khác, suy thận ở thanh niên không chỉ là bệnh mạn tính; với thói quen chủ quan, nó có thể trở thành “án tử treo” bất cứ lúc nào.
Phòng ngừa bệnh thận: Từ kiểm soát thói quen hằng ngày đến theo dõi chuyên khoa
Thận không tự nhiên suy nếu chúng ta biết bảo vệ nó từ những điều nhỏ. Ở người đã suy thận mạn, việc kiểm soát kali phải đi cùng chế độ ăn phù hợp, dùng thuốc đúng chỉ định, tuân thủ lịch lọc máu và kiểm tra điện giải định kỳ. Chế độ ăn cần cá thể hóa theo nồng độ kali, chức năng thận, lượng nước tiểu, phương pháp điều trị và bệnh kèm; người bệnh không nên tự ý kiêng hoàn toàn rau củ quả chứa kali khi chưa có hướng dẫn. Quan trọng hơn, bất cứ thay đổi bất thường như yếu cơ nhiều, hồi hộp, tim đập bất thường, khó thở, đau ngực, ngất… đều là lý do phải đến cơ sở y tế, không tự xử lý tại nhà.
Với người trẻ chưa có bệnh, phòng ngừa bệnh thận bắt đầu từ việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ: hạn chế đồ ăn nhanh, tránh lạm dụng thuốc giảm đau, không dùng thuốc hoặc hóa chất không rõ nguồn gốc, duy trì vận động, khám sức khỏe định kỳ. Cách bảo vệ thận tốt được bác sĩ nhấn mạnh là giữ thói quen sinh hoạt lành mạnh, ưu tiên nước lọc thay cho đồ uống có cồn. Điều này không phải lời khuyên chung chung; đó là ranh giới giữa một cuộc sống bình thường và tương lai gắn chặt với máy lọc máu. Nếu phải chọn, hãy chọn chủ động kiểm tra và phòng ngừa bệnh thận ngay từ hôm nay, thay vì chờ đến lúc cơ thể buộc bạn phải ngồi trên ghế lọc máu suốt đời.
