Hay quên ở tuổi già: đâu là ranh giới nguy hiểm?
Hay quên ở tuổi già là hiện tượng người cao tuổi giảm khả năng nhớ tên, đồ vật hoặc việc vừa xảy ra, nhưng không phải lúc nào cũng là sa sút trí tuệ; điều quan trọng là đánh giá xem tình trạng quên có lặp lại, tăng dần và làm người bệnh mất khả năng sinh hoạt độc lập hay không, từ đó phân biệt suy giảm nhận thức nhẹ với sa sút trí tuệ thật sự để khám trí nhớ sớm khi cần. Hay quên “nhẹ nhàng” như quên tên người quen nhưng vẫn nhớ lại sau đó thường thuộc phạm vi lão hóa bình thường. Vấn đề nằm ở chỗ nhiều gia đình mặc định rằng “già thì phải hay quên”, khiến người bệnh chỉ tới bệnh viện khi bệnh đã nặng, bị biến chứng và chăm sóc rất vất vả. Cách nhìn coi quên như chuyện tất yếu của tuổi già là nguy hiểm và cần thay đổi.
Suy giảm nhận thức nhẹ khác gì với sa sút trí tuệ?
Suy giảm nhận thức nhẹ là tình trạng trí nhớ, ngôn ngữ, chú ý, phán đoán… giảm so với trước, nhưng người bệnh vẫn duy trì được sinh hoạt độc lập như uống thuốc, quản lý tiền bạc, đi lại bằng phương tiện công cộng. Nó thường được gọi là “giai đoạn tiền sa sút trí tuệ”, song không đồng nghĩa chắc chắn sẽ tiến triển thành sa sút trí tuệ ở tất cả mọi người. Điểm mấu chốt để phân biệt là mức độ ảnh hưởng đến đời sống: khi người bệnh không còn tự lo được việc ăn uống, tiền bạc, thuốc men, lạc đường ở nơi quen thuộc, quên các bước của công việc rất quen, đó là sa sút trí tuệ dấu hiệu rõ ràng. Sa sút trí tuệ và bệnh Alzheimer thường bị nhầm lẫn, nhưng sa sút trí tuệ là tên gọi chung cho tình trạng suy giảm nhiều chức năng nhận thức, còn Alzheimer chỉ là một trong các nguyên nhân thường gặp.
Những dấu hiệu bất thường không nên coi là “quên cho qua”
Không phải cứ hay quên là sa sút trí tuệ, nhưng có những kiểu quên phải coi là “đèn đỏ”. Ví dụ, người bệnh vừa ăn xong nhưng lập tức hỏi vì sao chưa được ăn, thường xuyên lặp lại cùng một câu hỏi hoặc câu chuyện, trước đây đi chợ quen đường mà nay lại không nhớ đường về. Sa sút trí tuệ dấu hiệu còn thể hiện ở khả năng ngôn ngữ và hành vi: khó tìm từ để diễn đạt, suy nghĩ kém mạch lạc, thay đổi tính tình, dễ buồn hoặc cáu gắt, không còn quản lý được tiền bạc, uống nhầm thuốc, làm sai các công việc vốn rất quen thuộc. Khi bệnh nặng hơn, người bệnh có thể không còn tự đánh răng, tắm rửa, mặc quần áo, thậm chí mất kiểm soát tiểu tiện, gây gánh nặng lớn cho gia đình. "Điều quan trọng là không nên mặc định 'già thì phải hay quên'. Nếu tình trạng quên lặp lại, ngày càng nhiều hoặc bắt đầu ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, người bệnh nên được thăm khám để tìm nguyên nhân và can thiệp sớm".
Vì sao cần khám trí nhớ sớm và theo dõi suy giảm nhận thức nhẹ?
Phát hiện sớm suy giảm chức năng nhận thức giúp bác sĩ tìm được nguyên nhân trước khi bệnh tiến triển thành sa sút trí tuệ, từ đó có kế hoạch điều trị và phòng ngừa sa sút trí tuệ hiệu quả hơn. Điều trị hiện nay chưa thể đảo ngược hoàn toàn quá trình bệnh, nhưng có thể cải thiện triệu chứng, kiểm soát yếu tố nguy cơ, làm chậm suy giảm và duy trì khả năng còn lại của người bệnh. Một phân tích trên 33.115 bệnh nhân cho thấy sau trung bình 5,2 năm, 41,5% bệnh nhân suy giảm nhận thức nhẹ tại cơ sở chuyên khoa và 27% trong cộng đồng chuyển sang sa sút trí tuệ. Con số này cho thấy không thể xem nhẹ giai đoạn suy giảm nhận thức nhẹ, nhưng cũng đồng thời khẳng định vẫn có nhiều người giữ được ổn định, thậm chí quay về phạm vi bình thường. Khám trí nhớ sớm, đánh giá tiền sử bệnh, thử trí nhớ chuẩn hóa, xét nghiệm máu và chụp MRI là những bước cần thiết để không bỏ lỡ “cửa sổ vàng” can thiệp.
Phòng ngừa sa sút trí tuệ: không phải chỉ là chuyện trí nhớ
Phòng ngừa sa sút trí tuệ không thể tách khỏi lối sống và kiểm soát bệnh mạn tính. Ở giai đoạn suy giảm nhận thức nhẹ, vận động thường xuyên, ăn uống lành mạnh, hoạt động nhận thức và xã hội, cùng quản lý sức khỏe tim mạch đã được chứng minh giúp cải thiện chức năng nhận thức tổng thể trong vòng 2 năm ở nhóm người 60-79 tuổi có nguy cơ cao. Giáo sư Kang Dong-woo nhấn mạnh việc duy trì tập luyện đều đặn, ăn chủ yếu rau, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá, hạt; không hút thuốc, hạn chế rượu bia, ngủ đủ và giao lưu xã hội. Người cao tuổi cũng cần kiểm soát tốt tăng huyết áp, đái tháo đường, mỡ máu và phòng ngừa đột quỵ để bảo vệ sức khỏe mạch máu não. Phòng ngừa sa sút trí tuệ vì vậy là nhiệm vụ của cả gia đình: khuyến khích cha mẹ vận động, ngủ, ăn uống, kết nối bạn bè, đồng thời sẵn sàng đưa họ đi khám chuyên khoa khi xuất hiện dấu hiệu bất thường, thay vì coi mọi sự hay quên đều là chuyện bình thường.
