Tự gây thương tích ở trẻ: hệ quả nhìn thấy của những áp lực vô hình
Tự gây thương tích ở trẻ là những hành vi cố ý làm đau, làm tổn thương cơ thể mình (như rạch tay, nhổ tóc, cắn, đập đầu…) không nhằm mục đích tự sát, thường xuất hiện khi trẻ không còn cách nào khác để giải tỏa cảm xúc và áp lực tâm lý. Đây không phải là “trò đùa” hay “làm màu”, mà là tiếng kêu cứu cuối cùng khi trẻ bị dồn vào góc tường bởi áp lực học tập trẻ em, mâu thuẫn gia đình và căng thẳng từ mạng xã hội.
Một nữ sinh 15 tuổi, chuẩn bị vào lớp 10, vốn ít nói và sống khép kín, đã mất ngủ, sụt cân, học tập sa sút rồi nhiều lần tự làm đau bản thân sau thời gian dài chịu áp lực gia đình, học tập và mạng xã hội. Cô bé dành nhiều giờ mỗi đêm trên điện thoại, chìm trong những nội dung tiêu cực phù hợp với tâm trạng buồn bã của mình. Trong khi đó, một cậu bé 12 tuổi lại nhổ trụi từng mảng tóc trên đầu chỉ sau vài ngày ôn thi, dù cha đã cố cắt tóc con thật ngắn để ngăn hành vi này. Hai câu chuyện không phải cá biệt, mà là bức tranh thu nhỏ cho thấy tự gây thương tích ở trẻ đang âm thầm lan rộng ngay trong những gia đình tưởng như “bình thường”.
Khi áp lực học tập và mạng xã hội đẩy trẻ đến ranh giới tự hại
Trường hợp nữ sinh 15 tuổi cho thấy áp lực học tập trẻ em ngày nay không chỉ đến từ điểm số và kỳ vọng gia đình, mà còn bị nhân lên bởi mạng xã hội. Những bất đồng với cha mẹ, cảm giác không có ai để chia sẻ khiến em thu mình lại, ít giao tiếp, chỉ tìm đến điện thoại để khỏa lấp khoảng trống cảm xúc. Khi tâm trạng đi xuống, em càng xem nhiều nội dung buồn bã, tiêu cực và thuật toán liên tục đề xuất thêm các video, bài viết cùng tông màu u tối, kéo em vào vòng xoáy cảm xúc không lối thoát. "Nghiên cứu OxWell công bố trên Nature Mental Health ghi nhận 34,5% học sinh từng tiếp xúc với nội dung liên quan đến tự hại trên môi trường trực tuyến, trong đó 66,2% tiếp cận thụ động thông qua nội dung được đề xuất".
Hệ quả là giấc ngủ của cô bé bị phá vỡ, em thức khuya triền miên, trở nên dễ cáu gắt, khó tập trung, ăn uống kém, sụt cân, kết quả học tập sa sút và dần cắt đứt giao tiếp với gia đình. Thiếu ngủ làm giảm khả năng kiểm soát cảm xúc và điều chỉnh hành vi; khi phải đối diện thêm với bài vở, mâu thuẫn gia đình và những rối rắm với bạn bè, một sự cố tại trường đã khiến cảm xúc bị dồn nén bùng nổ, dẫn đến hành vi rạch tay tự hại nhiều lần. Việc này không dừng ở một lần; mỗi khi căng thẳng tăng lên, em lại tìm đến cách ứng phó không an toàn và cố che giấu với người thân. Nếu gia đình không phát hiện, đây hoàn toàn có thể chuyển thành chuỗi hành vi nguy hiểm hơn. Chính vì vậy, gọi đúng tên và nhìn thẳng vào tự gây thương tích ở trẻ là bước đầu tiên để bảo vệ con khỏi những hậu quả khó lường.
Nhổ tóc vì ôn thi: rối loạn điều chỉnh tâm lý hay chỉ là thói quen xấu?
Câu chuyện cậu bé 12 tuổi nhổ trụi từng mảng tóc trong vài ngày ôn thi là lời nhắc rằng không phải mọi hành vi bất thường đều là “nghịch ngợm”, mà có thể là rối loạn điều chỉnh tâm lý cần được can thiệp sớm tâm thần. Người cha đã nhận ra con liên tục đưa tay lên đầu nhổ tóc, nên cắt tóc con ngắn hết mức, nhưng hành vi vẫn lặp đi lặp lại đến mức tóc rụng thưa rõ rệt. Điều này cho thấy đây không còn là thói quen đơn giản mà là rối loạn nhổ tóc – một rối loạn liên quan đến việc kiểm soát xung động hành vi, khi trẻ bị thôi thúc giật tóc để xoa dịu cảm giác bứt rứt, lo âu trong chốc lát.
Qua đánh giá chuyên khoa, bác sĩ ghi nhận cậu bé có mức độ stress và lo âu đáng kể, gắn trực tiếp với áp lực ôn thi. Nếu bỏ qua, hành vi nhổ tóc kéo dài có thể gây trầy xước, nhiễm trùng da đầu, rụng tóc rõ rệt và làm trẻ mặc cảm, tự ti trước bạn bè, ảnh hưởng nặng nề đến tâm lý, học tập, sinh hoạt. Nguy hiểm hơn là nguy cơ nuốt tóc, khiến tóc kết búi trong dạ dày, đe dọa tắc ruột và phải phẫu thuật. Tin tốt là sau khoảng 2 tháng điều trị, hành vi nhổ tóc của bệnh nhi đã cải thiện rõ rệt, các chỉ số stress, lo âu và một số đặc điểm tâm lý đi kèm cũng giảm đáng kể. Trường hợp này là minh chứng sống động rằng khi cha mẹ đưa con đi khám kịp thời thay vì mắng mỏ, can thiệp sớm tâm thần có thể đảo ngược một vòng xoáy nguy hiểm.
Những dấu hiệu cảnh báo tâm lý thường bị bỏ qua
Điểm chung của hai ca trên là gia đình đều chỉ đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa khi dấu hiệu đã quá rõ: vết rạch trên tay, những mảng đầu trụi tóc. Trong khi đó, các dấu hiệu cảnh báo tâm lý đã xuất hiện từ rất sớm. Ở nữ sinh 15 tuổi, đó là việc thức khuya thường xuyên, sử dụng mạng xã hội kéo dài vào ban đêm, giấc ngủ bị ảnh hưởng, em dễ cáu gắt, khó tập trung, ăn uống kém, sụt cân, kết quả học tập giảm và giao tiếp với gia đình thưa dần. "Những thay đổi tưởng như nhỏ cũng cần được chú ý, nhất là khi chúng kéo dài: trẻ thức khuya, ít giao tiếp, học sa sút, ăn uống thất thường, mất ngủ hoặc xuất hiện dấu hiệu tổn thương cơ thể không rõ nguyên nhân".
Với cậu bé 12 tuổi, hành vi nhổ tóc lặp đi lặp lại, những mảng tóc thưa dần trên da đầu là dấu hiệu rất rõ ràng. Nhiều trẻ thực hiện việc này trong vô thức khi căng thẳng, thậm chí chọn nhổ đi nhổ lại một vị trí cố định. Nếu cha mẹ chỉ quát: “Bỏ ngay!” hoặc chê con “nghiện điện thoại”, “lười học”, chúng ta đang làm mờ đi các dấu hiệu cảnh báo tâm lý thay vì soi sáng chúng. Thiếu ngủ, đổi giờ sinh hoạt, ăn uống thất thường, thu mình, ít nói, tránh bạn bè, điểm số tụt dần, nét mặt u uất, hay than đau đầu, đau bụng vô cớ – tất cả đều có thể là tín hiệu sớm của một rối loạn điều chỉnh tâm lý đang hình thành. Vấn đề không phải là dấu hiệu có tồn tại hay không, mà là người lớn có chịu nhìn và thừa nhận chúng hay không.
Chiến lược dành cho cha mẹ và nhà trường: can thiệp trước khi quá muộn
Nếu nói trẻ cần học kỹ năng quản lý cảm xúc, thì người lớn cần học kỹ năng nghe và quan sát. Trước hết, cha mẹ không thể chỉ quan tâm con dùng điện thoại bao lâu, mà phải hiểu con đang xem gì, cảm thấy thế nào và điều gì khiến trẻ tìm đến những nội dung đó. Thay vì cấm đoán, chê bai, hãy mở lời bằng những câu hỏi đơn giản nhưng chân thành như: “Dạo này có chuyện gì khiến con buồn không?” – một cánh cửa nhỏ để trẻ dám nói ra điều mình đang chịu đựng. Khi phát hiện trẻ liên tục nhổ tóc, xuất hiện các mảng tóc thưa hoặc rụng rõ, cha mẹ không nên chỉ mắng hay ra lệnh “dừng ngay”, mà cần coi đó là dấu hiệu cần được đánh giá bởi bác sĩ chuyên khoa.
Về phía chuyên môn, bác sĩ sẽ đánh giá đồng thời mức độ sử dụng mạng xã hội, giấc ngủ, các nguồn gây căng thẳng, mối quan hệ gia đình – bạn bè và nguy cơ tiếp tục tự gây tổn thương, từ đó đề xuất can thiệp sớm tâm thần phù hợp. Một cách tiếp cận không phán xét giúp trẻ dễ hợp tác và chia sẻ hơn. Với nhà trường, việc tạo ra không gian an toàn để học sinh trình bày vấn đề với bạn bè, thầy cô – như trường hợp nữ sinh 15 tuổi từng chia sẻ với nhà trường trước khi tự hại – là vô cùng quan trọng, nhưng phải đi kèm cơ chế phản hồi, phối hợp với gia đình và mạng lưới hỗ trợ chuyên môn. Nếu cha mẹ, thầy cô vẫn xem tự gây thương tích ở trẻ là “bướng bỉnh” hay “thu hút chú ý”, chúng ta đang góp phần đẩy trẻ xa hơn khỏi sự cứu giúp mà các em đang rất cần.
