Tự gây thương tích là gì và vì sao mạng xã hội chỉ là chất xúc tác
Tự gây thương tích không có ý định tự sát là hành vi cố ý gây tổn thương cho cơ thể, thường bằng những cách như rạch tay hoặc làm đau bản thân, nhưng không nhằm mục đích kết thúc cuộc sống; trẻ sử dụng nó như một cách tạm thời để điều hòa cảm xúc, giải tỏa căng thẳng, giảm đau khổ hoặc tự trừng phạt bản thân. Chính vì vậy, cần nhìn thẳng vào bản chất: đây là một "chiến lược sinh tồn" méo mó của trẻ em dễ tổn thương, chứ không phải chiêu trò gây chú ý. Theo các bác sĩ chuyên khoa, hành vi này khác với tự sát ở mục đích, nhưng lại là một yếu tố nguy cơ quan trọng liên quan đến tự sát khi tình trạng tiến triển. Nếu người lớn cứ đổ hết lỗi cho mạng xã hội, chúng ta sẽ bỏ sót những vết nứt tâm lý sâu hơn trong sức khỏe tâm thần trẻ.
Vòng xoáy thuật toán: khi nội dung tiêu cực “nuốt chửng” những đứa trẻ cô đơn
Trường hợp của M.A – một nữ sinh lớp 10 hiền lành, hướng nội – cho thấy mạng xã hội tự gây thương tích không bắt đầu bằng máu mà bắt đầu bằng những dòng chữ buồn và video cô đơn. Bước vào cấp học mới với áp lực học tập tăng vọt và sự đứt gãy trong giao tiếp với cha mẹ, em cảm thấy bị kỳ vọng quá sức nhưng không được lắng nghe, nên dần rút lui khỏi các tương tác thực tế và tìm nơi trú ẩn trên điện thoại. Ban đầu em xem nội dung giải trí, nhưng khi tâm trạng đi xuống, em dừng lại lâu hơn ở những video chia sẻ nỗi buồn của người trẻ; thuật toán lập tức đáp lại, liên tục đề xuất nội dung tiêu cực, nhạc trầm, câu trích dẫn vô vọng, lãng mạn hóa sự cô đơn. Đây chính là “lây lan xã hội” trên nền tảng số: trẻ xem vì tò mò hoặc buồn, rồi bị nhấn chìm trong một dòng chảy nội dung liên quan đến tự gây thương tích.
Mạng xã hội không phải thủ phạm chính, nhưng là xăng đổ vào đống lửa sẵn cháy
Nói mạng xã hội là nguyên nhân của tự gây thương tích là một cách đổ lỗi tiện lợi nhưng nguy hiểm. Các bác sĩ khẳng định: mạng xã hội không phải nguyên nhân duy nhất dẫn đến hành vi tự gây thương tích, nhưng có thể làm gia tăng nguy cơ ở những trẻ vốn đã có yếu tố dễ tổn thương. Trẻ từng có rối loạn cảm xúc, khó điều hòa cảm xúc, tự ti, ngủ kém hoặc đã từng tự hại cần được chú ý đặc biệt. Khi những đứa trẻ này đối diện thêm với bắt nạt trực tuyến, so sánh thành tích, áp lực ngoại hình và những hình ảnh cuộc sống “hoàn hảo” được chỉnh sửa, cảm giác bất an và cô lập càng tăng. Việc dùng mạng xã hội quá mức, đặc biệt là từ 23h đến 2–3h sáng như M.A, khiến trẻ thiếu ngủ, mệt mỏi, dễ cáu gắt, lo âu, buồn bã và càng khó điều tiết cảm xúc. Theo một bác sĩ chuyên khoa, “mạng xã hội là yếu tố nguy cơ, không phải thủ phạm duy nhất, nhưng lại là yếu tố mà người lớn có thể can thiệp sớm”.
Những đứa trẻ dễ tổn thương: dấu hiệu cảnh báo tâm thần bị bỏ qua
Trẻ em dễ tổn thương không phải lúc nào cũng là những đứa trẻ “có vấn đề”, mà thường là những học sinh chăm chỉ, hiền lành, ít nói – những người lớn vẫn hay khen là ngoan. Trước khi tự rạch tay, M.A đã có hàng loạt dấu hiệu cảnh báo tâm thần: thu mình, buồn chán, giảm tập trung, học lực giảm, dễ cáu gắt, mệt mỏi, chậm chạp, suy nghĩ tự ti và bi quan về tương lai, ăn uống kém, sút cân, đêm ngủ kém. Đây là những dấu hiệu cảnh báo tâm thần điển hình nhưng rất dễ bị cha mẹ quy về “dậy thì”, “lười biếng” hay “nghiện điện thoại”. Sự rút lui xã hội (ít ra ngoài, tránh bạn bè, đóng cửa phòng), cộng với thay đổi hành vi trực tuyến (thức khuya dùng mạng, thích nội dung buồn, tham gia hội nhóm kín) là lá cờ đỏ mà người lớn không được bỏ qua. Nếu không nhận diện, trẻ sẽ càng thu mình và sử dụng tự gây thương tích như “van xả” cho những áp lực không được gọi tên.
Cha mẹ nên làm gì khi nghi ngờ con tự gây thương tích vì ảnh hưởng mạng xã hội?
Điều tệ nhất người lớn có thể làm khi phát hiện trẻ tự gây thương tích là quát mắng hoặc ra lệnh: “Không được làm thế nữa”. Các bác sĩ nhấn mạnh, khi trẻ đã tham gia các hội nhóm có hành vi tự hại, việc xử lý không nên dừng ở cấm dùng mạng xã hội; gia đình và nhà trường cần duy trì giao tiếp cởi mở, quan sát những thay đổi bất thường về cảm xúc, hành vi, giấc ngủ và học tập của trẻ. Khi phát hiện trẻ tự gây thương tích, người lớn cần bình tĩnh, tìm hiểu nguyên nhân phía sau thay vì chỉ tập trung vào vết thương, và đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa khi cần thiết. Can thiệp sớm và đúng chuyên khoa là chìa khóa giúp tháo gỡ tổn thương, trả lại sự phát triển lành mạnh cho sức khỏe tâm thần trẻ. Nguy cơ mạng xã hội là có thật, nhưng nó chỉ bùng phát khi người lớn buông lỏng sự hiện diện của mình khỏi thế giới cảm xúc của con.
