Tự gây thương tích ở trẻ: tiếng kêu cứu chứ không phải “gây chú ý”
Tự gây thương tích ở trẻ là hành vi cố ý làm đau hoặc làm tổn thương cơ thể mình, thường không nhằm mục đích kết thúc cuộc sống mà để tạm thời giảm bớt cảm xúc căng thẳng, bất lực hoặc tuyệt vọng, và là dấu hiệu cho thấy trẻ đang khủng hoảng cảm xúc cần được người lớn phát hiện và hỗ trợ sớm.
Vấn đề là nhiều cha mẹ vẫn xem đây là “bướng bỉnh”, “gây chú ý”, nên phản ứng bằng quát mắng hoặc kiểm soát gắt gao hơn. Cách nhìn này nguy hiểm, vì nó khiến trẻ càng thu mình, đẩy hành vi tự gây thương tích đi xa hơn và bỏ lỡ cơ hội can thiệp sớm. Thực tế, các bác sĩ nhấn mạnh đây là một vấn đề sức khỏe tâm thần trẻ em, liên quan trực tiếp đến việc điều hòa cảm xúc và khả năng diễn đạt nỗi đau bằng lời. Nếu người lớn không chịu thay đổi cách hiểu, mọi chiến dịch “bảo vệ trẻ” sẽ chỉ nằm trên khẩu hiệu.
Vòng lặp tiêu cực trên mạng xã hội: khi thuật toán nuôi lớn nỗi buồn
Trường hợp nữ sinh N.M.A., 15 tuổi, được gia đình đưa đến Viện Sức khỏe tâm thần sau khi phát hiện cánh tay đầy vết rạch, cho thấy mạng xã hội có thể trở thành chất xúc tác nguy hiểm khi kết hợp với những yếu tố dễ tổn thương sẵn có. Ban đầu, em chỉ tìm kiếm các nội dung buồn phù hợp tâm trạng; sau đó thuật toán liên tục đề xuất thêm những video, bài viết tiêu cực, tạo thành một “vòng lặp” cảm xúc khó thoát.
Câu nói đáng suy ngẫm là: “Có 34,5% học sinh từng tiếp xúc với nội dung liên quan đến tự hại trên môi trường trực tuyến; trong số này, 66,2% tiếp cận nội dung một cách thụ động qua đề xuất của nền tảng”. Điều đó nghĩa là ngay cả khi trẻ không chủ ý tìm kiếm, mạng xã hội vẫn có thể đẩy các em vào không gian nội dung củng cố cảm xúc tiêu cực – từ cô đơn, chán nản đến các hành vi tự gây thương tích ở trẻ. Thức đến 2–3 giờ sáng với điện thoại, thiếu ngủ kéo dài càng làm suy giảm khả năng kiểm soát cảm xúc và hành vi.
Khi áp lực học tập, mâu thuẫn gia đình và bạn bè cộng hưởng
Điều đáng lo là hành vi tự gây thương tích hiếm khi xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ. Các bác sĩ khẳng định mạng xã hội ảnh hưởng tâm thần nhưng không phải nguyên nhân duy nhất; nó chỉ làm tăng nguy cơ ở những trẻ vốn đã chịu nhiều áp lực. Trường hợp N.M.A. cho thấy bức tranh quen thuộc: bước vào lớp 10, áp lực học tập thanh thiếu niên tăng vọt, giao tiếp với cha mẹ ngày càng khó, mâu thuẫn không được giải quyết, kèm theo sự cố trong quan hệ bạn bè.
Khi em trở thành mục tiêu chế giễu trên trang confession của trường và xảy ra tranh cãi gay gắt với cha mẹ, cảm xúc bị dồn nén vượt quá sức chịu đựng, em nhớ lại những nội dung về tự gây thương tích từng xem và bắt đầu làm đau chính mình. Sau đó, mỗi lần căng thẳng, em lại lặp lại hành vi, thậm chí chụp ảnh vết thương đăng lên nhóm kín để tìm cảm giác được đồng cảm. Các chuyên gia nhấn mạnh: ở tuổi vị thành niên, khi áp lực học tập, mâu thuẫn gia đình, khó khăn quan hệ bạn bè và môi trường mạng cùng lúc đè nặng, trẻ rất dễ rơi vào trạng thái quá tải và chọn những cách ứng phó nguy hiểm.
Những dấu hiệu trên cơ thể và hành vi mà cha mẹ không được bỏ qua
Nhiều bậc phụ huynh chỉ phát hiện con tự gây thương tích khi thấy vết rạch trên tay – nhưng đó thường đã là giai đoạn muộn. Trước đó, cơ thể và hành vi của trẻ đã gửi hàng loạt tín hiệu cầu cứu: mất ngủ, thức khuya kéo dài, dễ cáu gắt, khó tập trung, ăn uống kém, sụt cân, kết quả học tập sa sút, thu mình và hạn chế giao tiếp với gia đình. Quan trọng hơn, những tổn thương cơ thể “không rõ nguyên nhân” – vết cắt, vết trầy xước ở cánh tay, đùi, cổ tay – cần được nhìn như dấu hiệu cảnh báo đỏ, không phải chuyện nhỏ.
Ở nữ sinh N.M.A., giấc ngủ bị phá vỡ khi em dùng điện thoại từ 23h đến 2–3h sáng; sức khỏe thể chất suy giảm, học tập đi xuống, giao tiếp gia đình thưa dần trước khi gia đình phát hiện vết thương. Điều đáng trách là nhiều người lớn coi các thay đổi này là “tuổi mới lớn lười biếng” và bỏ qua. Trong khi đó, bác sĩ khuyến cáo: chỉ cần những thay đổi kéo dài – thức khuya thường xuyên, ít giao tiếp, học kém, ăn uống thất thường, rối loạn giấc ngủ, tổn thương cơ thể – đã là lý do để cha mẹ và nhà trường phải chủ động trao đổi và tìm hỗ trợ chuyên môn.
Nhận diện sớm và can thiệp đa chiều: trách nhiệm chung của gia đình, nhà trường và chuyên gia
Điểm then chốt không phải là cấm đoán hoàn toàn mạng xã hội, mà là nhận diện sớm và xây dựng mạng lưới hỗ trợ đa chiều cho sức khỏe tâm thần trẻ em. Các chuyên gia điều trị cho N.M.A. bằng thuốc kết hợp liệu pháp tâm lý, trong đó có rèn luyện kỹ năng điều chỉnh cảm xúc và liệu pháp hành vi biện chứng; đồng thời làm việc với gia đình để thay đổi cách ứng xử và thói quen dùng mạng xã hội. Họ nhấn mạnh việc đánh giá trẻ phải toàn diện: mức độ sử dụng mạng xã hội, yếu tố gây căng thẳng, nguy cơ tiếp tục tự gây thương tích, từ đó xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp từng hoàn cảnh.
Nhà trường cũng không thể đứng ngoài. Các thầy cô là người chứng kiến sớm nhất sự thay đổi trong hành vi, kết quả học tập, quan hệ bạn bè của học sinh và có thể phối hợp với gia đình, chuyên gia y tế để can thiệp kịp thời. Như một bác sĩ đã nói: sức khỏe tâm thần ở tuổi vị thành niên phải được bảo vệ bằng sự phối hợp của gia đình, nhà trường và hệ thống y tế, chứ không thể phó mặc cho một bên. Nếu xem tự gây thương tích ở trẻ là lỗi cá nhân, chúng ta sẽ tiếp tục mất thêm những đứa trẻ đang âm thầm chịu đựng trong im lặng.
