Thu giữ, lưu trữ carbon: từ khái niệm kỹ thuật đến trụ cột chính sách
Thu giữ, lưu trữ carbon (CCS) là quá trình tách CO2 từ các nguồn phát thải lớn, nén và bơm xuống các cấu trúc địa chất sâu dưới lòng đất để cô lập lâu dài, hạn chế khí nhà kính quay trở lại khí quyển, đồng thời tạo nền tảng kỹ thuật cho các chuỗi giá trị năng lượng mới. Luật dầu khí sửa đổi đang biến CCS từ một khái niệm mang tính thí điểm thành một cấu phần chính thức trong chiến lược phát triển ngành. Chiều 8/8, Quốc hội khóa XVI đã thảo luận tại hội trường về dự án Luật Dầu khí (sửa đổi) dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên. Các đại biểu thống nhất rằng nhu cầu chuyển dịch năng lượng và tháo gỡ vướng mắc thực tiễn đòi hỏi phải mở rộng không gian phát triển cho ngành dầu khí, trong đó CCS được xem như “tấm vé” giúp ngành tồn tại trong bối cảnh trung hòa phát thải.
Khung pháp lý mới: vì sao CCS được đưa vào Luật dầu khí sửa đổi?
Điểm đột phá của Luật dầu khí sửa đổi là lần đầu tiên thiết lập khung pháp lý riêng cho hoạt động thu giữ, lưu trữ carbon cùng với năng lượng ngoài khơi ở các chương VIII và IX. Đây không phải động thái mang tính “trang trí xanh”, mà là bước thiết kế thể chế nhằm giải hai bài toán cùng lúc: giảm phát thải và tăng giá trị tài sản dầu khí đã đầu tư. Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng khẳng định việc bổ sung các quy định về CCS nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển dịch năng lượng, giảm phát thải, đồng thời khai thác hiệu quả hệ thống dữ liệu và công trình dầu khí hiện hữu. Cách tiếp cận này cho thấy tư duy điều tiết đã dịch chuyển: thay vì chỉ quản lý khai thác dầu khí, luật mở rộng phạm vi sang quản lý carbon, coi đây là tài nguyên “đảo chiều” có thể tạo ra doanh thu mới nếu được lưu trữ an toàn.
Biến mỏ dầu cũ thành kho carbon: cơ hội kinh tế từ tài sản suy giảm
Trọng tâm tranh luận tại Quốc hội là làm thế nào tận dụng các mỏ dầu khí đã hoặc sắp kết thúc khai thác để lưu trữ carbon. Đại biểu Lê Thị Ngọc Linh ủng hộ chủ trương dùng các công trình dầu khí hiện hữu và các cấu tạo địa chất phù hợp cho CCS, nhưng nhấn mạnh luật phải quy định rõ quyền nghiên cứu, đề xuất chuyển đổi mỏ của nhà thầu trong một thời hạn nhất định. Đây là yêu cầu hợp lý: không có quyền chủ động nghiên cứu, nhà thầu sẽ không bỏ chi phí đánh giá. Một phát biểu đáng chú ý là nhận định rằng CCS, nếu được đầu tư đúng cách, không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn có thể trở thành một ngành dịch vụ của Việt Nam với quy mô ước tính khoảng 40 tỷ USD tại thị trường Đông Nam Á. Nói cách khác, các mỏ đã suy giảm sản lượng có thể biến thành “nhà kho carbon” bán dịch vụ cho khu vực, thay vì là gánh nặng tháo dỡ.
Cân bằng kinh tế – môi trường: mở rộng phạm vi điều tiết, giảm rủi ro pháp lý
Đưa CCS vào luật chỉ là bước khởi đầu; cách điều chỉnh cụ thể mới quyết định nó trở thành động lực hay rào cản. Đại biểu Trần Quốc Tuấn cho rằng cần phân biệt rõ dự án CCS gắn với hoạt động dầu khí và dự án CCS độc lập, đồng thời khuyến khích tận dụng công trình dầu khí cho CCS gắn với khai thác. Điều này giúp tối ưu chi phí hạ tầng, hạn chế chồng lấn với các luật chuyên ngành khác. Đại biểu Đào Chí Nghĩa đánh giá việc đưa CCS và năng lượng ngoài khơi gắn với dầu khí vào luật vừa tạo dư địa cho lĩnh vực mới, vừa tận dụng hệ thống dữ liệu, công trình và hạ tầng đã được đầu tư, đồng thời hạn chế chồng lấn pháp lý. Mảnh ghép quan trọng khác là yêu cầu luật hóa trách nhiệm sau khi dự án kết thúc: hủy giếng, thu dọn công trình, quan trắc sau đóng cửa và nghĩa vụ tài chính, nhằm giảm rủi ro pháp lý cho nhà đầu tư.
Từ điều khoản luật tới thị trường dịch vụ carbon
Việc Quốc hội thảo luận kỹ các điều 48, 49, 50 về CCS cho thấy kỳ vọng biến đây thành ngành công nghiệp chứ không chỉ là công cụ tuân thủ. Để làm được điều đó, cần một chuỗi hành động tiếp theo: Chính phủ phải ban hành sớm các văn bản hướng dẫn chi tiết cho hai chương về CCS và năng lượng ngoài khơi ngay khi luật có hiệu lực, như kiến nghị của đại biểu Đào Chí Nghĩa. Bộ Công Thương cho biết các quy định chi tiết đã được xây dựng và dự kiến ban hành đồng thời với luật. Nếu các hướng dẫn này đủ rõ, chúng sẽ cho phép các địa phương có biển chủ động quy hoạch không gian kinh tế biển, thí điểm các dự án CCS gắn với mỏ dầu cũ, và từng bước hình thành thị trường dịch vụ thu giữ, lưu trữ carbon có khả năng cạnh tranh trong khu vực. Ngược lại, nếu chậm trễ, cơ hội kinh tế từ CCS rất dễ trượt qua tay các nước đi nhanh hơn.
