Khi nhà khoa học bước xuống ruộng cùng nông dân
Dược sỹ Nguyễn Thanh Tuyền là Phó Giám đốc Hợp tác xã Bảo tồn và Phát triển Dược liệu Sóc Sơn, người kiên trì đưa khoa học nông nghiệp bền vững vào trồng dược liệu Việt Nam, vừa bảo tồn nguồn gen quý vừa tạo sinh kế nông dân bằng mô hình sản xuất hữu cơ gắn với chế biến và thị trường xuất khẩu. Chính vì lựa chọn đi cùng nông dân trên từng thửa ruộng, bà được tôn vinh “Nhà khoa học của nhà nông” lần thứ VII, không phải như một danh hiệu hình thức mà như sự ghi nhận cho cách làm khoa học phải có đất để “đứng” và có người dân để “hưởng”. Thông điệp rõ ràng ở đây: nghiên cứu mà không trở lại đồng ruộng thì mãi chỉ nằm trên giấy; còn khi tri thức gắn với vùng nguyên liệu, nó có thể đổi đời cả một vùng đồi.
Từ những cây thuốc quý đến vùng dược liệu hữu cơ quy mô
Điểm dễ thấy nhất ở Sóc Sơn là quy mô vùng dược liệu hữu cơ mà Nguyễn Thanh Tuyền cùng cộng sự xây dựng được. Hợp tác xã hiện gieo trồng hơn 30ha, trồng và bảo tồn gần 100 loài dược liệu Việt Nam như thất diệp nhất chi hoa, lan kim tuyến, sâm bố chính, cát sâm, hà thủ ô đỏ, sa nhân tím, bách bộ, bán chi liên, khôi tía, râu mèo, thìa canh, ngưu bàng… Trong đó, trà hoa vàng là cây chủ lực với diện tích khoảng 13ha và hơn 26 chủng loại. Vùng trà hoa vàng được chứng nhận hữu cơ Nhật Bản (JAS), với quy trình giám sát chặt từ nguồn nước, vật tư đầu vào đến chăm sóc và thu hái. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật; đó là cách bà đặt tiêu chuẩn cao để buộc người sản xuất phải thay đổi tư duy, đưa dược liệu Việt Nam bước vào các thị trường khó tính.
Khoa học nông nghiệp bền vững: nguyên tắc “đã là dược liệu thì phải sạch”
Khác với kiểu canh tác quen thuộc dựa vào phân hóa học và thuốc bảo vệ thực vật, Nguyễn Thanh Tuyền chọn con đường khó hơn: xây nền sản xuất dựa trên khoa học nông nghiệp bền vững. Phân hữu cơ, phân vi sinh, phân trùn quế được dùng thay cho phân hóa học; các biện pháp phòng trừ sinh học giúp hạn chế thuốc bảo vệ thực vật; nguồn nước tưới được kiểm soát chặt. Bà kiên định với nguyên tắc: “Đã là dược liệu thì phải sạch mới có tác dụng chữa bệnh”. Đây không phải khẩu hiệu mà là chuẩn mực kỹ thuật buộc người trồng phải tuân thủ nếu muốn đi dài với dược liệu. Việc phát triển dược liệu dưới tán rừng phòng hộ còn góp phần giữ màu xanh cho vùng đồi, bảo vệ cảnh quan và hệ sinh thái – minh chứng rằng kinh tế dược liệu có thể song hành với bảo tồn môi trường.
Biến đề tài nghiên cứu thành sinh kế nông dân
Nếu chỉ dừng ở phòng thí nghiệm, những nghiên cứu về trà hoa vàng Hakodae sẽ khó có tác động xã hội. Từ năm 2019 đến 2024, bằng nguồn kinh phí tự có của hợp tác xã, Nguyễn Thanh Tuyền làm chủ nhiệm một dự án và hai đề tài nghiên cứu về trà hoa vàng Hakodae (Camellia hakodae), từ nhân giống, kỹ thuật trồng, chăm sóc, thu hái đến nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của hoa, lá. Điều đáng nói là sau mỗi công trình, bà đều tìm cách đưa kết quả trở lại sản xuất, biến quy trình nhân giống, trồng và chăm sóc hữu cơ thành hướng dẫn thực tế cho nông dân. Hiệu quả thể hiện rõ ở các hộ tham gia hợp tác: nếu trước đây tự canh tác vườn tạp hiệu quả thấp, nay đất được dùng hiệu quả hơn, gia đình có thêm việc làm và thu nhập ổn định. Đây là cách kết nối trực tiếp giữa phòng thí nghiệm và túi tiền người trồng.
Mô hình bảo tồn dược liệu gắn với phát triển kinh tế bền vững
Hệ quả của lựa chọn “khoa học gắn với sinh kế” là một mô hình bảo tồn dược liệu đi cùng phát triển kinh tế bền vững. Hợp tác xã từng bước đầu tư cơ sở vật chất, xây dựng khu bảo tồn, vùng trồng, khu sản xuất, chế biến và phát triển sản phẩm. Mô hình liên kết trồng ngưu bàng trên diện tích 2,5ha tại xã Đa Phúc cho năng suất củ tươi khoảng 7–8 tấn/ha, cho thấy dược liệu có thể là cây hàng hóa chứ không chỉ là cây “thử nghiệm”. Mỗi năm, hợp tác xã tạo việc làm cho khoảng 15 lao động chính thức và 20–30 lao động thời vụ tại địa phương; nhiều hộ cho biết chỉ riêng tiền cho thuê đất hiện đã cao hơn khoảng 2–3 lần so với trồng chè trước đây. Với những đóng góp trong nghiên cứu, ứng dụng khoa học kỹ thuật và bảo tồn nguồn gen dược liệu, Nguyễn Thanh Tuyền được xét chọn, tôn vinh “Nhà khoa học của nhà nông” lần thứ VII, năm 2026. Danh hiệu này xác nhận lựa chọn đúng đắn: bảo tồn dược liệu phải gắn với sinh kế nông dân, nếu không sẽ khó bền vững.
