Từ ưu đãi dàn trải đến ưu đãi gắn cam kết: bản chất của cải cách
Cải cách Luật Đầu tư mà Bộ Tài chính đang đề xuất là gói điều chỉnh chính sách đầu tư mới, tập trung mở rộng lĩnh vực ưu tiên, tăng linh hoạt trong hỗ trợ và gắn ưu đãi nhà đầu tư với kết quả thực hiện cam kết, nhằm chuyển trọng tâm từ “chạy theo vốn đăng ký” sang chọn lọc dự án chất lượng, công nghệ cao và tạo giá trị gia tăng bền vững cho nền kinh tế. Đây không phải chỉnh sửa kỹ thuật mà là một thay đổi tư duy: từ ưu đãi cho trước sang ưu đãi có điều kiện. Bộ Tài chính khẳng định dự thảo được xây dựng để thể chế hóa các chủ trương mới về phát triển kinh tế, tài chính quốc gia và đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 – 2030 gắn với mục tiêu tăng trưởng “2 con số”. Nếu được thông qua, bộ khung cải cách luật đầu tư này sẽ là thước đo mới cho cách Việt Nam đối xử với nhà đầu tư trong thập kỷ tới.
Mở rộng lĩnh vực ưu tiên: chọn ngành then chốt thay vì ưu đãi tràn lan
Điểm tích cực rõ nhất là việc mở rộng danh mục lĩnh vực ưu tiên, nhưng theo hướng chọn lọc thay vì dàn trải. Bộ Tài chính đề xuất nhóm dự án được hưởng ưu đãi đầu tư đặc biệt sẽ bám sát các ngành cốt lõi trong Nghị quyết 10-NQ/TW, thay vì chỉ nhìn vào quy mô vốn đăng ký như trước. Danh mục lĩnh vực ưu tiên được mở rộng bao gồm công nghệ sinh học và y sinh tiên tiến; công nghệ năng lượng, vật liệu tiên tiến và công nghiệp xanh; logistics hiện đại, dịch vụ chuỗi cung ứng, tài chính, thương mại và đổi mới sáng tạo có giá trị gia tăng cao. Nói cách khác, ưu đãi nhà đầu tư sẽ nghiêng mạnh về công nghệ cao và những mắt xích có khả năng kéo cả chuỗi giá trị, chứ không phải các dự án thâm dụng tài nguyên, lao động rẻ. Đây là lựa chọn đúng hướng nếu Việt Nam muốn xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ và có năng lực nội tại tốt hơn.
Ưu đãi gắn kết quả: từ “cho trước” sang “hỗ trợ có điều kiện”
Phần cải cách đáng tranh luận nhất nằm ở Điều 17 về ưu đãi và hỗ trợ đầu tư đặc biệt. Dự thảo thiết kế lại cơ chế ưu đãi theo hướng gắn quyền lợi của nhà đầu tư với kết quả thực hiện cam kết trong suốt vòng đời dự án, thay vì ấn định ưu đãi từ đầu rồi gần như “khoán trắng”. Nhà đầu tư muốn hưởng ưu đãi phải thực hiện đầy đủ nội dung đã đăng ký, báo cáo định kỳ và cung cấp thông tin theo yêu cầu cơ quan có thẩm quyền; nếu không hoặc chỉ thực hiện một phần cam kết, phần ưu đãi, hỗ trợ có thể bị điều chỉnh hoặc thu hồi một phần, thậm chí toàn bộ. Đây là bước tiến về kỷ luật chính sách: ưu đãi không còn là “quyền đương nhiên” mà trở thành “hợp đồng trách nhiệm”. Cách làm này cũng buộc cơ quan nhà nước phải xây dựng hệ thống giám sát, đánh giá dự án theo từng giai đoạn, thay vì chỉ tập trung vào khâu cấp phép.
Cắt giảm ngành kinh doanh có điều kiện và nới tiếp cận thị trường
Song song ưu đãi chọn lọc, dự thảo cải cách luật đầu tư cũng nhắm vào một nút thắt cũ: danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Định hướng là tiếp tục cắt giảm các ngành, nghề này để tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch và bình đẳng hơn cho doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân. Đặc biệt với nhà đầu tư nước ngoài, dự thảo bổ sung quy định về những ngành, nghề được sở hữu 100% vốn và cho phép nới điều kiện tiếp cận thị trường trong trường hợp cần thiết. Đây là tín hiệu mở cửa có chọn lọc: Việt Nam sẵn sàng mở rộng cửa ở nơi cần nguồn vốn, công nghệ, quản trị và mạng lưới thị trường toàn cầu, nhưng vẫn giữ nguyên tắc bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh, khuôn khổ pháp luật thống nhất, dễ dự báo. Nếu thực hiện nhất quán, doanh nghiệp sẽ bớt “chi phí tuân thủ” vô hình do chồng chéo và mâu thuẫn pháp luật.
Đầu tư công nghệ cao, kéo dài dự án và bước tiếp theo của cải cách
Ở tầng dự án, dự thảo cho phép linh hoạt hơn với những lĩnh vực công nghệ cao. Các dự án thuộc công nghiệp điện tử, chip bán dẫn, thiết bị số; trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, Internet vạn vật, chuỗi khối; công nghệ sinh học, y sinh; năng lượng và vật liệu tiên tiến; công nghiệp xanh có thể lựa chọn cơ chế thủ tục đầu tư đặc biệt. Dự án trong khu công nghiệp sinh thái còn có thể được kéo dài thời hạn hoạt động, nhưng tối đa không quá 70 năm, cho thấy Nhà nước sẵn sàng đồng hành lâu hơn với những mô hình tạo giá trị gia tăng và lan tỏa xanh. “Bộ Tài chính đang tiếp tục lấy ý kiến đối với dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư và đã công bố toàn văn trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.” Giai đoạn tham vấn này sẽ quyết định liệu cải cách có đủ sắc bén để biến mục tiêu tăng trưởng hai con số thành hiện thực, hay chỉ dừng ở những câu chữ đẹp trong luật.
