Khi lịch sử rời khỏi trang sách: bản chất của học tập trải nghiệm di sản
Học tập trải nghiệm di sản là cách để học sinh tiếp cận lịch sử và văn hóa thông qua quan sát trực tiếp, trò chơi, nhiệm vụ khám phá, nhập vai và sáng tạo thay vì chỉ nghe giảng thụ động trong lớp, giúp các em biến kiến thức về quá khứ thành những cảm xúc, câu chuyện và hành động gắn với đời sống hiện tại. Đây không còn là xu hướng thử nghiệm bên lề, mà là câu trả lời thẳng thắn cho câu hỏi: vì sao nhiều em sợ môn Lịch sử. Khi được “chạm” vào di tích quốc gia, hóa thân thành nhân vật hay tham gia trò chơi học tập truyền thống, lịch sử không còn là danh sách mốc thời gian khô cứng mà thành trải nghiệm có khuôn mặt, có giọng nói, có lựa chọn và hi sinh. Chính sự đổi vai ấy – từ người nghe sang người kể – đang kéo học sinh trở lại với quá khứ, nhưng bằng ngôn ngữ của thế hệ mình.
Văn Miếu – Quốc Tử Giám: sân chơi giáo dục di sản cho thế hệ hiếu học mới
Tại Hà Nội, cú hích rõ ràng nhất cho giáo dục lịch sử tương tác đến từ cuộc thi “Tìm hiểu Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám” dành cho học sinh THCS trên địa bàn thành phố. Tối 27/9, tại Hồ Văn trong quần thể di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức lễ khai mạc cuộc thi “Tìm hiểu Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám”. Hoạt động này hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076–2026), đồng thời nuôi dưỡng tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo của người Việt trong bối cảnh mới. Ba đội thi, mỗi đội 10 học sinh từ ba trường THCS Chu Văn An ở Tây Hồ, Việt Hưng và Thanh Trì đã biến không gian di sản thành lớp học mở, nơi các em phải vận dụng kiến thức, kỹ năng trình bày, phối hợp nhóm và óc sáng tạo trong ba phần: chào hỏi – giới thiệu, kiến thức và kỹ năng sáng tạo.
Từ sân chơi sáng tạo đến nhập vai: khi học sinh tự kể lại lịch sử
Giá trị của các sân chơi di sản không nằm ở số câu trả lời đúng, mà ở việc học sinh buộc phải suy nghĩ như người trong cuộc. Em Đinh Đức Long, học sinh lớp 8A4 Trường THCS Chu Văn An (Thanh Trì), chia sẻ rằng em đã chủ động tìm hiểu kỹ lịch sử Văn Miếu, từ những bước hình thành, các bậc hiền tài đến truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo để chuẩn bị cho cuộc thi. Từ khối kiến thức tự tích lũy, mỗi em bước vào di tích quốc gia học sinh không còn là khách tham quan mà là người đối thoại với quá khứ. Cùng tinh thần ấy, triển lãm “Sen trong đá: Tâm sáng, lòng son” được đưa vào Trường THCS Ngô Sĩ Liên cho phép học sinh quan sát, khám phá rồi nhập vai, tái hiện câu chuyện về 25 nữ tù chính trị trên sân khấu nhà trường. Khi phải nghiên cứu nhân vật để hóa thân, các em không thể dừng ở việc nhớ tên hay mốc thời gian, mà phải hiểu hoàn cảnh, lựa chọn và cả cái giá của từng quyết định lịch sử.
“Chuyến tàu di sản” ở Hải Phòng: lịch sử hiện lên ngay trên đường đến lớp
Nếu Văn Miếu là lớp học mở giữa lòng Thăng Long thì ở thành phố Cảng, lịch sử được đưa thẳng vào đường đến trường. Công trình thanh niên “Chuyến tàu di sản” ra mắt đúng dịp kỷ niệm 80 năm ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh lần đầu về thăm Hải Phòng (20.10.1946 – 20.10.2026), biến bức tường đơn sắc cạnh tuyến đường sắt gần Trường Tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai thành một không gian kể chuyện bằng tranh. Các thầy cô tái hiện dấu mốc chuyến thăm ấy cùng những hình ảnh về thành phố Cảng, giá trị văn hóa, di sản và con người Hải Phòng, để mỗi chuyến tàu đi qua là một bài học lịch sử sống động. Song song với đó, nhà trường xây dựng “Điểm chạm di sản”, nơi học sinh xem video, tư liệu trực quan, tìm hiểu truyền thống ngôi trường và tham gia cuộc thi “Nhà sử học nhỏ tuổi”. Theo nhà trường, việc đưa các nội dung lịch sử vào không gian học tập giúp học sinh chủ động tìm hiểu truyền thống quê hương, nuôi dưỡng lòng tự hào và ý thức gìn giữ giá trị lịch sử, văn hóa.
Một sự chuyển dịch âm thầm nhưng rõ rệt trong giáo dục lịch sử
Điểm chung giữa sân chơi Văn Miếu, triển lãm “Sen trong đá”, “Chuyến tàu di sản” hay các mô hình tại Ninh Bình, Thái Nguyên là sự dứt khoát với kiểu dạy – học Lịch sử một chiều. Trong các chương trình diễn ra vào tháng 9, khoảng 1.000 học sinh được tham gia các hoạt động kết hợp lịch sử, văn hóa, di sản, đọc sách và trải nghiệm, cho thấy quy mô không còn giới hạn trong vài lớp thử nghiệm. Ở Ninh Bình, học sinh tiếp cận lịch sử tại bảo tàng qua hoạt động trải nghiệm, trò chơi, nhiệm vụ khám phá và cả hình thức “xuyên không” bằng công nghệ AI; trong khi tại Thái Nguyên, Câu lạc bộ “Em yêu Lịch sử” giúp các em tiếp cận quá khứ chủ động, đa chiều. Bảo tàng, di tích, triển lãm, sân khấu, trò chơi hay công nghệ đang trở thành những “cánh cửa” để người trẻ bước vào lịch sử. Đây không còn là vài hoạt động ngoại khóa đẹp đẽ để chụp ảnh, mà là dấu hiệu của một sự chuyển dịch phương pháp: từ truyền đạt sang tương tác, từ ghi nhớ sang trải nghiệm. Và nếu các nhà trường tiếp tục coi di sản là “phòng thí nghiệm” cho giáo dục, môn Lịch sử hoàn toàn có thể trở thành mảnh đất nuôi dưỡng tư duy phản biện, cảm xúc và bản sắc của thế hệ mới.
