Giải thưởng Trần Văn Khê – nơi di nguyện hóa thành trách nhiệm chung
Giải thưởng Trần Văn Khê là hoạt động thường niên nhằm tôn vinh những tập thể và cá nhân đã có đóng góp nổi bật trong nghiên cứu, giảng dạy, biểu diễn và truyền dạy âm nhạc dân tộc Việt Nam, đồng thời nối dài tâm nguyện của cố GS.TS Trần Văn Khê về việc bảo tồn di sản âm nhạc truyền thống trong đời sống hiện đại. Lễ công bố và trao Giải thưởng Trần Văn Khê diễn ra sáng 31.7 tại Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ (TP.HCM), nhưng ý nghĩa của sự kiện vượt xa khuôn khổ một buổi lễ trang trọng. Nó cho thấy di nguyện của người học giả dành hơn 60 năm cho âm nhạc truyền thống – phải có một không gian lưu giữ tư liệu và một giải thưởng để nâng đỡ những người tiếp bước – đã trở thành trách nhiệm chung của cộng đồng những người yêu âm nhạc dân tộc Việt Nam. Trong bối cảnh đời sống giải trí ngày càng bị chi phối bởi thị hiếu ngắn hạn, việc duy trì giải thưởng là lời khẳng định rằng di sản không tự nó tồn tại: nó cần được bảo vệ bằng những lựa chọn cụ thể, lâu dài.
Vinh danh những người giữ lửa âm nhạc dân tộc Việt Nam
Năm nay, Giải thưởng Trần Văn Khê một lần nữa nhấn mạnh thông điệp: bảo tồn âm nhạc không phải là công việc của vài cá nhân xuất chúng, mà là nỗ lực chung của cả cộng đồng đang bền bỉ bảo vệ di sản âm nhạc truyền thống. Sau quá trình thẩm định, hội đồng đã quyết định vinh danh 2 tập thể – Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế và Nhóm Xẩm 48h – cùng 6 cá nhân tiêu biểu: Nhà giáo Ưu tú Phạm Thúy Hoan, NSND Ngô Tuyết Mai, NSƯT Huỳnh Khải, NSƯT Phạm Văn Môn, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Khoa và TS. Mai Mỹ Duyên. Điểm đáng nói là giải thưởng chủ động mở rộng đối tượng tới các tập thể, thừa nhận rằng một nhà hát phục hồi nhã nhạc cung đình hay một nhóm trẻ làm mới hát xẩm có sức ảnh hưởng cộng đồng rất lớn. Theo ông Nguyễn Phước Lộc, bảo tồn di sản âm nhạc dân tộc không thể dừng ở việc lưu giữ tư liệu, mà phải nuôi dưỡng tình yêu âm nhạc truyền thống trong đời sống xã hội, đặc biệt với thế hệ trẻ. Đây là một câu nói xứng đáng được xem như kim chỉ nam cho mọi hoạt động bảo tồn hiện nay.
Những hành trình lặng thầm nối dài di sản âm nhạc truyền thống
Nếu nhìn vào những gương mặt được vinh danh, điều dễ nhận ra là họ có chung một kiểu hành trình: dài, lặng thầm và ít khi được chú ý đúng mức. Mỗi người đều có hàng chục năm miệt mài với đào tạo, nghiên cứu, biểu diễn và truyền dạy âm nhạc dân tộc, trong khi nhiều giá trị nguyên gốc được họ và thế hệ nghệ nhân trước đó âm thầm gìn giữ, trao truyền. Những nghệ nhân truyền thống ấy hiếm khi xuất hiện ở những sân khấu xa hoa, nhưng lại đều đặn mở lớp, truyền nghề, chỉnh sửa từng nhịp phách để không một bài bản cổ nào bị méo mó. Lễ trao giải vì thế không chỉ là khoảnh khắc vinh danh, mà là thời điểm xã hội buộc phải nhìn lại những đóng góp của nhóm người thường đứng sau hậu trường. Chính họ đã giữ cho âm nhạc dân tộc Việt Nam tiếp tục hiện diện có chiều sâu trong đời sống hôm nay – không phải như một tiết mục minh họa, mà như một mạch nguồn văn hóa có khả năng bồi đắp bản sắc, tăng sức mạnh nội sinh và gợi mở căn tính Việt trước thế giới.
Từ người mở đường đến trách nhiệm của thế hệ kế tiếp
Sinh thời, GS.TS Trần Văn Khê – người được xem là học giả hàng đầu của âm nhạc dân tộc Việt Nam – đã dành hơn 60 năm cho việc nghiên cứu, giảng dạy và quảng bá di sản âm nhạc truyền thống ra thế giới. Ông góp phần trực tiếp và gián tiếp vào hành trình để Nhã nhạc cung đình Huế, Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, Ca trù, Quan họ Bắc Ninh và Đờn ca tài tử Nam Bộ lần lượt được UNESCO ghi danh. Nhưng điều ông trăn trở đến cuối đời lại rất cụ thể: cần có một quỹ học bổng và một giải thưởng thường niên nâng đỡ những người đang làm công việc bảo tồn âm nhạc dân tộc. Từ di nguyện đó, Quỹ Học bổng Trần Văn Khê ra đời năm 7.2021, duy trì cả học bổng và giải thưởng như hai nhịp cầu song song: một bên tạo điều kiện cho học sinh, nghệ sĩ trẻ tiếp cận di sản; bên kia tôn vinh các học giả, nghệ nhân đã dành trọn đời bảo tồn và truyền dạy. Thay vì thần tượng hóa một cá nhân, lễ trao giải năm nay cho thấy cách tôn vinh đúng đắn: biến tâm nguyện của người mở đường thành cơ chế lâu dài để thế hệ kế tiếp tiếp tục gìn giữ, sáng tạo và đưa di sản vươn xa.
Khi giải thưởng trở thành lời mời tham gia bảo tồn âm nhạc
Giải thưởng Trần Văn Khê không phải là một sân khấu tôn vinh khép kín; nó là lời mời tham gia rộng mở dành cho bất kỳ ai quan tâm đến âm nhạc dân tộc Việt Nam và di sản âm nhạc truyền thống. Việc duy trì giải thưởng và học bổng đã được nhìn nhận là hoạt động thường niên giàu ý nghĩa, khích lệ nghệ sĩ, học sinh, nhà nghiên cứu tiếp tục gắn bó với di sản. Nhưng nếu dừng ở mức tôn vinh, giải thưởng sẽ sớm trở thành nghi thức. Giá trị thật của nó nằm ở chỗ mỗi mùa giải buộc cộng đồng phải tự hỏi: mình đang làm gì để bảo tồn âm nhạc? Có đang nuôi dưỡng tình yêu âm nhạc truyền thống trong gia đình, trường học, trên những nền tảng số mà giới trẻ sử dụng hàng ngày hay không? Trong thời đại số hóa, những mô hình như Nhóm Xẩm 48h – dùng giáo dục di sản, số hóa tư liệu, tổ chức chương trình sáng tạo để đưa hát xẩm đến gần giới trẻ – cho thấy bảo tồn không đồng nghĩa với đóng khung di sản trong viện bảo tàng. Lễ trao giải năm nay vì vậy là một thông điệp rõ ràng: nếu muốn mạch nguồn âm nhạc dân tộc tiếp tục chảy, mỗi người phải trở thành một "nhịp cầu" nhỏ, từ việc lắng nghe, học hỏi đến ủng hộ các nghệ nhân truyền thống đang ngày ngày giữ gìn âm nhạc bằng lao động thầm lặng.
