Một danh nhân văn hóa Việt Nam bước lên diễn đàn UNESCO
Lê Quý Đôn là một danh nhân văn hóa Việt Nam, nhà bác học với trí tuệ bách khoa, được UNESCO vinh danh nhân dịp kỷ niệm 300 năm ngày sinh vì những đóng góp nổi bật cho tri thức, giáo dục và đạo lý con người, trở thành biểu tượng của trí tuệ và bản lĩnh Việt Nam trên trường quốc tế.
Việc UNESCO thông qua nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm ngày sinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn tại kỳ họp lần thứ 43 Đại hội đồng ở Samarkand, Cộng hòa Uzbekistan, trước ngày 31-10-2025, không chỉ là một nghi lễ ngoại giao. Đó là lời khẳng định rằng di sản trí tuệ cổ điển của ông vẫn có sức sống trong các cuộc thảo luận toàn cầu về giáo dục, đối thoại văn hóa và phát triển bền vững. Điều đáng chú ý hơn: đây là lần thứ hai một danh nhân văn hóa Việt Nam được UNESCO cùng kỷ niệm ngày sinh, sau nghị quyết năm 1980 kỷ niệm 600 năm ngày sinh Nguyễn Trãi. Điều này cho thấy Việt Nam không chỉ là "đất nước anh hùng" trên chiến trường, mà còn là không gian sản sinh những trí tuệ có giá trị phổ quát.
Nhà bác học Lê Quý Đôn: bộ óc bách khoa và nhân cách quân tử
Điều khiến nhà bác học Lê Quý Đôn được nhắc đến dưới góc độ UNESCO không chỉ là số lượng trước tác, mà là tầm bao quát hiếm có của một "bộ óc bách khoa". Bộ phim tài liệu mang tên "Nhà bác học Lê Quý Đôn" đã đặt lại câu hỏi vì sao một trí thức thế kỷ XVIII có thể đồng thời là học giả, nhà giáo dục, sử gia, địa lý gia, nhà thơ, nhà chính trị và nhà tư tưởng, mà vẫn giữ được sự thống nhất nội tại trong đạo lý và hành động.
Ở ông, tri thức không bao giờ tách rời thực tiễn. Phó thủ tướng thường trực nhấn mạnh rằng Lê Quý Đôn là người học rộng nhưng luôn coi trọng thực tiễn, tiếp thu tinh hoa bên ngoài nhưng giữ vững bản sắc dân tộc; làm học thuật gắn với trách nhiệm xã hội, làm quan gắn với việc chăm lo cho dân, cho nước. Đây không chỉ là chân dung một danh nhân văn hóa Việt Nam, mà là mẫu hình trí thức mà xã hội hiện đại đang khan hiếm: học không để cầu danh, viết không để lưu tên, làm quan không vì quyền lực. Khi UNESCO ghi nhận ông, thế giới đang nói lời đồng thuận với một kiểu trí thức hiếm hoi đó.
Từ di sản trí tuệ cổ điển tới bài học cho giáo dục hôm nay
Nếu chỉ kỷ niệm, tôn vinh rồi cất di sản vào kho, danh hiệu Lê Quý Đôn UNESCO sẽ sớm trở nên hình thức. Điều làm nên sức sống của di sản trí tuệ cổ điển là khả năng đối thoại với hiện tại. Phó thủ tướng thường trực đã chỉ ra rằng đối với sự hưng thịnh của đất nước, Lê Quý Đôn sớm nhận thức trước hết phải trọng hiền tài, trọng giáo dục và trọng thực học. "Đây chính là những tư tưởng có ý nghĩa vượt thời đại, còn nguyên giá trị cho đến ngày nay".
Nhìn quanh, chúng ta đang sống trong một hệ thống giáo dục nơi thi cử, thành tích và danh hiệu vẫn lấn át thực học. Chính vì vậy, việc tôn vinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn chỉ có ý nghĩa khi nó trở thành áp lực đạo đức đối với những người đang nắm quyền hoạch định chính sách giáo dục. Nếu chúng ta tiếp tục sản xuất những thế hệ học sinh giỏi "thi cử" nhưng yếu năng lực, chúng ta đang phản bội tư tưởng mà chính mình vừa tôn vinh. Vinh danh một nhà bác học là dễ; tổ chức lại hệ thống để nuôi dưỡng những bộ óc bách khoa mới là khó.
Kỷ niệm 300 năm: một cột mốc di sản và trách nhiệm xã hội
Lễ kỷ niệm cấp quốc gia 300 năm ngày sinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726–2026) là một cột mốc lớn của ký ức tập thể. Nghị quyết vinh danh của UNESCO cùng sự đồng thuận từ Ấn Độ, Indonesia, Nhật Bản, Hàn Quốc và Thái Lan cho thấy các giá trị ông theo đuổi – tôn trọng tri thức, đề cao giáo dục, đối thoại văn hóa và phụng sự con người – có sức lan tỏa vượt khỏi biên giới. Trên khắp Việt Nam, hàng trăm con đường và hàng chục ngôi trường, trong đó có nhiều trường chuyên danh tiếng mang tên Lê Quý Đôn, như những biểu tượng hữu hình của khát vọng tri thức.
Nhưng những cái tên trên bảng hiệu không tự động biến thành phẩm chất trong đời sống. Phim tài liệu về nhà bác học này được kỳ vọng khơi dậy niềm tự hào, cảm hứng học tập và cống hiến trong công chúng, bằng tư liệu, ý kiến nghiên cứu, hình ảnh di tích, thư tịch và những giá trị còn sống trong hiện tại. Trong bối cảnh trước đây UNESCO từng cùng Việt Nam kỷ niệm 600 năm ngày sinh Nguyễn Trãi, việc tiếp tục vinh danh một danh nhân văn hóa Việt Nam khác cho thấy thế hệ hôm nay không chỉ thừa hưởng mà còn phải chứng minh mình xứng đáng với một truyền thống trí tuệ lâu dài.
Từ Nguyễn Trãi đến Lê Quý Đôn: chuỗi tiếp nối trí tuệ Việt
Có một chi tiết dễ bị bỏ qua: trước Lê Quý Đôn, UNESCO đã từng thông qua nghị quyết cùng Việt Nam kỷ niệm 600 năm ngày sinh Nguyễn Trãi vào năm 1980. Đặt hai danh nhân văn hóa Việt Nam này cạnh nhau, ta thấy một đường dây liên tục của di sản trí tuệ: từ người viết "Thiên cổ hùng văn" với tư tưởng nhân nghĩa, lòng dân là gốc, đến nhà bác học bách khoa coi trọng hiền tài và thực học. Cả hai đều được UNESCO tôn vinh là danh nhân văn hóa thế giới, như một chuỗi chứng nhận quốc tế cho chiều sâu văn hiến Việt Nam.
Sự kiện tỉnh Hưng Yên sẽ tổ chức triển lãm về danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn tại trụ sở UNESCO ở Pháp vào tháng 10 tới cho thấy bước tiếp theo không chỉ là kể lại chuyện cũ, mà là đưa hình ảnh và tư tưởng của ông vào một không gian đối thoại toàn cầu. Khi các nhà tổ chức nói đến việc tiếp tục triển khai các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản của ông, điều đó cần được hiểu rộng hơn bảo tồn di tích hay thư tịch. Đó là trách nhiệm nuôi dưỡng một môi trường xã hội tôn trọng tri thức, khuyến khích tự học, đề cao đạo đức trí thức – để mỗi thế hệ mới không chỉ học thuộc tên "nhà bác học Lê Quý Đôn", mà dám sống theo chuẩn mực mà cái tên ấy gợi ra.
