Ý nghĩa của bản nhạc organ kéo dài 639 năm
Bản nhạc organ kéo dài 639 năm là một dự án âm nhạc thời gian dài, trong đó một tác phẩm của John Cage được một cây organ tự động chơi liên tục với tốc độ chậm đến mức mỗi nốt và khoảng lặng có thể kéo dài từ nhiều tháng đến nhiều năm, vượt xa tuổi đời của bất kỳ người nghe nào và biến chính thời gian thành chất liệu sáng tác.
Điều khiến bản nhạc chậm nhất thế giới này gây ám ảnh không phải là kỹ thuật, mà là tham vọng triết học: biến một bản nhạc thành công trình xuyên thế kỷ, nơi người bắt đầu lẫn người kết thúc đều vắng mặt. Tại Nhà thờ Burchardi ở Halberstadt, miền đông Đức, một cây đàn organ nhỏ đã kiên nhẫn chơi duy nhất một bản nhạc của nhà soạn nhạc Mỹ John Cage với tốc độ siêu chậm trong gần 25 năm qua, trở thành tâm điểm của buổi hòa nhạc chậm nhất thế giới. Đó không còn là “chương trình biểu diễn” mà là lời mời suy ngẫm kéo dài sáu thế kỷ.
Cách bản nhạc vận hành: khi một nốt kéo dài cả tháng
Về mặt kỹ thuật, dự án organ kéo dài 639 năm là một màn trình diễn cực kỳ cụ thể: bản ORGAN²/ASLSP (As SLow aS Possible – Chậm nhất có thể) được lên lịch để kết thúc vào ngày 4-9-2640, với thời lượng tổng cộng 639 năm. Khoảng thời gian này được chọn để tri ân cây đàn organ lịch sử của Halberstadt, chế tác năm 1361, tức đúng 639 năm trước khi dự án khởi động năm 2000.
Bên trong nhà thờ, âm thanh không do nghệ sĩ ngồi chơi mà do một hệ thống máy thổi chạy bằng điện (quạt điện) liên tục đưa khí vào đàn organ để "chơi đàn" không ngừng. Mỗi lần chuyển hợp âm đều phải thực hiện thủ công bằng cách thêm hoặc bớt các ống đàn, tạo ra những thay đổi nhỏ nhưng rõ rệt trong tổng thể âm thanh. Theo cách tổ chức tác phẩm, nốt ngắn nhất cũng đã kéo dài một tháng, còn các nốt khác và cả những quãng lặng có thể kéo dài nhiều năm. Ở đây, “sự kiện âm nhạc” chỉ xảy ra vài lần trong thập kỷ, nhưng dư âm của nó bám chặt vào không gian lẫn trí tưởng tượng.
John Cage và triết lý âm nhạc thời gian dài
Để hiểu tại sao có một bản nhạc kéo dài tới 639 năm, phải quay lại với John Cage âm nhạc. Cage là nhà soạn nhạc tiên phong người Mỹ (1912–1992), đồng thời là nhà lý luận âm nhạc, nghệ sĩ và triết gia. Ông luôn phá bỏ khung khổ: từ sự im lặng trong 4'33" đến việc dùng tiếng ồn, ngẫu nhiên và không gian làm chất liệu âm nhạc. Với ORGAN²/ASLSP, chỉ dẫn duy nhất ông đưa ra là hãy chơi bản nhạc chậm nhất có thể.
Phiên bản organ kéo dài 639 năm ở Halberstadt là cách các thế hệ sau trả lời chỉ dẫn đó một cách cực đoan: biến thời gian thành trung tâm, còn con người chỉ là khách qua đường. Theo ban quản trị dự án, khoảng thời gian đặc biệt này vừa tôn vinh di sản của John Cage, vừa khuyến khích nhiều thế hệ suy ngẫm về vai trò của mình trong việc gìn giữ cây đàn và tác phẩm. Nói cách khác, đây là một nghi thức tập thể kéo dài nhiều thế kỷ, nơi mỗi thế hệ chỉ “cầm hộ” bản nhạc cho thế hệ tiếp theo.
Khi organ tự động trở thành thử nghiệm về tương lai
Không có nghệ sĩ nào ngồi trước đàn 639 năm; nhân vật chính ở đây là một cây organ tự động và một nhà thờ cổ được hồi sinh. Nhà thờ Burchardi từng bị bỏ hoang và xuống cấp, trước khi được gây quỹ sửa mái và nhiều hạng mục để trở thành không gian cho buổi biểu diễn kéo dài nhiều thế kỷ. Nghệ nhân Johannes Hüfken cho biết các ống đàn ông chế tác có thể tồn tại ít nhất thêm 500 năm nữa, một phát biểu cho thấy tham vọng vượt khỏi đời sống kỹ thuật thông thường của nhạc cụ.
Điều thú vị là chính không gian nhà thờ trở thành phần của tác phẩm. Âm thanh của đàn lan tỏa khắp kiến trúc đá, thay đổi rõ rệt chỉ với vài centimet dịch chuyển vị trí nghe. Jeffrey Lependorf mô tả: bạn có thể cảm nhận âm thanh lan tỏa khắp cơ thể và sự cộng hưởng ấy đáng kinh ngạc. Đây không phải trải nghiệm “nghe xong rồi về”, mà là việc bước vào một trường âm thanh đang diễn ra độc lập với thời khóa biểu của bạn: bản nhạc tiếp tục, dù bạn có ở đó hay không.
Buổi hòa nhạc chậm nhất thế giới và cách ta hiểu âm nhạc
Gọi ORGAN²/ASLSP ở Halberstadt là bản nhạc chậm nhất thế giới không chỉ vì tốc độ siêu chậm, mà vì nó thách thức toàn bộ cách chúng ta hiểu “buổi hòa nhạc”. Với lịch sử gần 25 năm đã trôi qua, bản nhạc mới hoàn thành khoảng 4% thời lượng dự kiến, nhưng đã đặt ra hàng loạt câu hỏi: liệu Nhà thờ Burchardi còn tồn tại đến năm 2640? Thành phố Halberstadt, từng trải qua hai cuộc thế chiến, có vượt qua biến đổi khí hậu? Ai sẽ chăm sóc cây đàn và tiếp tục đổi hợp âm khi đến lịch?
Theo ban dự án, đây là minh chứng cho tư duy hướng tới các thế hệ tương lai, dám vượt ra khỏi khuôn mẫu thông thường. Tôi cho rằng đó cũng là lời nhắc nhở khó chịu nhưng cần thiết: nếu một bản nhạc có thể kéo dài 639 năm, thì mọi quyết định của chúng ta hôm nay – về văn hóa, kiến trúc, khí hậu – đều đang viết nốt tiếp theo cho những người chưa ra đời. Âm nhạc thời gian dài ở Halberstadt, xét đến cùng, không phục vụ người nghe hiện tại; nó buộc chúng ta thừa nhận mình chỉ là một đoạn ngắn trong bản tổng phổ rất dài của nhân loại.
