Đường sắt cao tốc Hà Nội - Quảng Ninh là gì và vì sao Hạ Long Xanh trở thành điểm nóng
Đường sắt cao tốc Hà Nội - Quảng Ninh là tuyến đường sắt tốc độ cao mới dài khoảng 121 km, khổ 1.435 mm, điện khí hóa, nối Hà Nội với Hạ Long, đòi hỏi giải phóng mặt bằng hàng trăm hecta đất và bố trí nhiều nhà ga, trong đó ga Hạ Long Xanh giữ vai trò điểm kết nối then chốt với các tuyến đường sắt khác.
Điểm mấu chốt của dự án không nằm ở tốc độ thiết kế 350 km/h hay thời gian di chuyển Hà Nội – Hạ Long chỉ còn khoảng 23 phút, mà ở khả năng giải phóng mặt bằng 568 ha đất và tổ chức kết nối giao thông tại Hạ Long Xanh sao cho đồng bộ, ít xung đột nhất. Nếu hai nút thắt này không được giải quyết khéo léo, tuyến đường sắt cao tốc Hà Nội sẽ đứng trước nguy cơ trở thành một hạ tầng đắt đỏ nhưng dưới ngưỡng khai thác. Dự án đi qua 4 địa phương – Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng, Quảng Ninh – nên bất kỳ trục trặc nào về đất đai hay quy hoạch kết nối cũng có thể kéo lùi tiến độ chung.
Giải phóng mặt bằng 568 ha: Bài toán đất đai nặng nhất đặt lên vai Quảng Ninh
Theo báo cáo đánh giá tác động môi trường, dự án đường sắt cao tốc Hà Nội - Quảng Ninh cần sử dụng khoảng 568 ha đất, trong đó riêng Quảng Ninh chiếm 286,5 ha, tức khoảng một nửa tổng diện tích. Đây là con số cho thấy gánh nặng lớn nhất đang dồn vào địa bàn được kỳ vọng hưởng lợi nhiều nhất từ tuyến đường sắt Quảng Ninh này. Trong khi đó, Hải Phòng cần 218,5 ha, Hà Nội 44 ha và Bắc Ninh 19 ha.
Vấn đề không chỉ là thu hồi đủ quỹ đất cho 116 km đi trên cao và các nhà ga, mà là chất lượng quy hoạch xoay quanh các điểm ga: Cổ Loa hơn 35 ha, Gia Bình khoảng 7,5 ha, Ninh Xá hơn 7 ha, Yên Tử 10,6 ha và Hạ Long hơn 34,6 ha. Nếu các đô thị, khu dịch vụ, logistics không được thiết kế để "ôm lấy" ga, đường sắt cao tốc Hà Nội sẽ khó đạt sản lượng hành khách như dự kiến hơn 668.000 lượt ngay năm đầu vận hành. Nói cách khác, giải phóng mặt bằng 568 ha chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ nằm ở tầm nhìn sử dụng quỹ đất này sau khi tuyến đi vào khai thác.
Hạ Long Xanh: giao điểm của đường sắt cao tốc và tuyến Hải Phòng - Hạ Long - Móng Cái
Hạ Long Xanh đang trở thành nút giao chiến lược, nơi tuyến đường sắt cao tốc Hà Nội - Quảng Ninh từ ga Cổ Loa đến ga Hạ Long Xanh được quy hoạch để kết nối với tuyến Hải Phòng - Hạ Long - Móng Cái và tuyến Kép - Hạ Long hiện hữu. Đây là phép thử về tư duy kết nối hạ tầng: hoặc hình thành một "siêu ga" liên thông, hoặc để mỗi tuyến đứng riêng rẽ, làm mất đi lợi thế của đường sắt cao tốc.
Đơn vị tư vấn Viện 4 cùng TRICC đã nghiên cứu nhiều phương án, trong bối cảnh nhà đầu tư VinSpeed khẳng định Quảng Ninh đã chấp thuận phương án tuyến, vị trí công trình, tổng mặt bằng 1/500 và đang triển khai thi công khu vực ga Hạ Long Xanh và depot, đồng thời đề nghị không điều chỉnh vị trí. "Sau khi phân tích, Viện 4 kiến nghị bố trí ga đường sắt cao tốc Hà Nội - Quảng Ninh và ga đường sắt khổ tiêu chuẩn Móng Cái - Hạ Long - Hải Phòng, tuyến Kép - Hạ Long song song, liền kề nhau dọc cao tốc Hải Phòng - Móng Cái (CT06)." Về lý thuyết, cách tiếp cận song song, liền kề này giúp bảo đảm kết nối Hạ Long Xanh mà ít ảnh hưởng đến quá trình xây dựng tuyến tốc độ cao hiện tại.
Lợi ích cho hành khách chỉ bền vững nếu kết nối đa tuyến được ưu tiên
Về mặt trải nghiệm, dự án hứa hẹn thay đổi hoàn toàn cách người dân di chuyển giữa Hà Nội và Hạ Long: mỗi đoàn tàu 7-8 toa, chở khoảng 600 hành khách, vận hành từ 6h đến 24h với thời gian di chuyển chỉ khoảng 23 phút. Nhà đầu tư dự tính tuyến có thể phục vụ hơn 668.000 lượt khách năm 2028, tăng lên khoảng 1,49 triệu lượt năm 2030 và 3,38 triệu lượt năm 2040. Kế hoạch vận hành cũng được xây dựng theo hướng tăng dần tần suất: giãn cách 60 phút năm 2028, 30 phút năm 2030, 20 phút năm 2035, 15 phút năm 2040 và 12 phút năm 2045.
Tuy nhiên, con số hành khách dự báo chỉ có ý nghĩa nếu hành khách có thể dễ dàng đi tiếp từ ga Hạ Long Xanh sang các hướng Hải Phòng, Móng Cái hoặc ngược lại. Việc Cục Đường sắt Việt Nam đề nghị lựa chọn phương án ga song song, liền kề làm cơ sở hoàn thiện quy hoạch tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn Móng Cái - Hạ Long - Hải Phòng và báo cáo tiền khả thi tuyến Hải Phòng - Hạ Long - Móng Cái cho thấy cơ quan quản lý đã nhìn thấy tầm quan trọng của kết nối này. Bỏ qua bài toán kết nối đa tuyến sẽ biến lợi thế thời gian của đường sắt cao tốc Hà Nội thành lợi ích cục bộ, thay vì động lực cho cả vùng.
Kết luận: Hai điều kiện để tuyến 121 km không trở thành "cao tốc cô đơn"
Dự án VinSpeed Hà Nội - Hạ Long dài 121 km, cần dùng hơn 568 ha đất, là một bước đi táo bạo trong phát triển hạ tầng đường sắt cao tốc Hà Nội và tuyến đường sắt Quảng Ninh. Nhưng để tuyến này không trở thành một "cao tốc cô đơn" chạy trên cao 116 km rồi đổ về một đầu ga thiếu liên kết, hai điều kiện phải được đặt ngang tầm nhau: giải phóng mặt bằng 568 ha đi kèm quy hoạch sử dụng đất thông minh, và chốt được phương án kết nối Hạ Long Xanh với các tuyến đường sắt khác theo hướng song song, liền kề như kiến nghị.
Nếu chính quyền địa phương, nhà đầu tư và cơ quan quản lý kiên trì với tư duy kết nối đa tuyến, đồng bộ quy hoạch ga, depot và hành lang giao thông, tuyến đường sắt cao tốc Hà Nội - Quảng Ninh có cơ hội trở thành trục xương sống mới cho hành khách và hàng hóa toàn vùng Đông Bắc. Ngược lại, bất kỳ thỏa hiệp ngắn hạn nào trong giải phóng mặt bằng hoặc tổ chức kết nối đều có thể phải trả giá bằng hàng thập kỷ khai thác dưới công suất – cái giá mà một hạ tầng lớn không nên chấp nhận.
