Địa tầng 6m: định nghĩa mới về chiều sâu lịch sử Thăng Long
Địa tầng 6m dưới nền Chính điện Kính Thiên là tập hợp liên tục các lớp văn hóa, kiến trúc và di vật kéo dài khoảng 1.300 năm, cho phép các nhà khảo cổ đọc được lịch sử Thăng Long – Hà Nội như đọc từng trang sách xếp chồng dưới lòng đất, từ thời Đại La đến Nguyễn, thay vì các mảnh rời rạc, đứt đoạn. Cuộc khai quật khảo cổ Thăng Long lần thứ tư tại nền điện Kính Thiên, khu vực nhà Pháo binh CT04, với diện tích 910m², đã hoàn thiện bức tranh địa tầng này sau hơn 15 năm nghiên cứu liên tục. Đây không còn là một cuộc khai quật đơn lẻ, mà là thí nghiệm dài hạn cho thấy khi kiên trì “đọc” đất theo lớp, chúng ta có thể tái dựng cả một trung tâm quyền lực cổ.
Bốn đợt khai quật và địa tầng dày nhất lịch sử Hà Nội
Đợt khai quật năm 2026 chỉ là phần nổi của chiến lược nghiên cứu dài hơi: bốn giai đoạn khai quật liên tiếp tại nền Chính điện Kính Thiên đã chạm tới địa tầng sâu 6m, bao gồm các lớp văn hóa từ Đại La (thế kỷ VII-IX), Đinh – Tiền Lê, Lý, Trần, Lê sơ, Lê Trung hưng đến Nguyễn. Việc này được tiến hành theo các khuyến nghị của UNESCO/ICOMOS và các quyết định của Ủy ban Di sản thế giới, gắn với định hướng bảo tồn, phát huy giá trị Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long. Đây được đánh giá là địa tầng dày và đầy đủ nhất của lịch sử Thăng Long – Hà Nội từng được phát hiện. Nói cách khác, nếu muốn hiểu địa tầng lịch sử Hà Nội không qua sách vở mà qua đất, thì đây là “phòng thí nghiệm” chuẩn mực nhất hiện có.
Giải mã kiến trúc: từ móng cột đến sân điện Kính Thiên
Điểm then chốt của các phát hiện mới không phải là vài di vật đẹp mắt, mà là hệ thống dấu tích kiến trúc cho phép đo, đếm và hình dung lại toàn bộ không gian Chính điện Kính Thiên. Hệ thống móng cột và cống thoát nước cho thấy điện Long Thiên thời Nguyễn được xây theo kiểu “trùng thiềm điệp ốc”, với tiền điện và chính điện cùng nằm trên một nền và nối với nhau bằng gian thừa lưu. Bên dưới nền Long Thiên là lớp dấu tích Chính điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng: nền điện đắp hoàn toàn nhân tạo, đầm nện đất sét và vật liệu vỡ rồi mới quy hoạch móng cột. Các móng đơn rộng khoảng 2,8–3,5m x 2,5–3,5m, móng kép 5,4–6,1m x 2,7–3m, có thêm lõi cột, được đánh giá là loại móng lớn và tinh vi bậc nhất trong lịch sử kiến trúc cung đình Việt Nam. Từ đó, có thể xác định điện Kính Thiên gồm 9 gian, 10 hàng cột theo trục Đông – Tây và 5 gian, 6 hàng cột theo trục Bắc – Nam.
Từ địa tầng đến phục dựng di sản kiến trúc
Nếu không có dữ liệu địa tầng, mọi bản vẽ phục dựng di sản kiến trúc đều chỉ là phỏng đoán đẹp mắt. Lần này, các thông tin về quy mô, bước cột, cấu trúc nền, sân điện, vật liệu bó nền và dấu tích sân điện Kính Thiên phía Tây đã biến giả thuyết thành luận cứ khoa học để nhận diện diện mạo công trình. Những phát hiện mới đáp ứng yêu cầu của UNESCO/ICOMOS, Thông cáo Hà Nội 2022 và Luật Di sản văn hóa, đồng thời tạo nền tảng để phục dựng Chính điện Kính Thiên theo tiêu chí tính xác thực của UNESCO. Sau hơn 15 năm kết hợp chính sử, bản đồ cổ, khảo cổ và nghiên cứu kiến trúc – nghi lễ, các nhà khoa học đã thống nhất rằng Chính điện Kính Thiên và không gian xung quanh là trung tâm Cấm thành, tức trung tâm quyền lực của kinh đô xưa. Nghiên cứu phục dựng không chỉ là dựng lại một tòa điện, mà là khôi phục “sân khấu quyền lực” của Thăng Long trong ý thức đương đại.
Ý nghĩa của “bản cắt địa chất” đối với lịch sử quyền lực Thăng Long
Ý nghĩa sâu xa nhất của địa tầng 6m không nằm ở độ dày, mà ở tính liên tục: các lớp văn hóa nối nhau suốt khoảng 1.300 năm cho thấy trung tâm quyền lực của kinh đô luôn “neo” vào khu vực Chính điện Kính Thiên. Trước điện Kính Thiên thời Lê, các sử liệu cho biết nơi đây từng có Chính điện Thiên An thời Trần, Thiên An và Càn Nguyên thời Lý; địa tầng nối tiếp liên tục là cơ sở quan trọng để tiếp tục kiểm chứng giả thuyết này. Từ kết quả hiện nay, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long xác định nhiệm vụ nghiên cứu phục dựng Chính điện Kính Thiên là trọng tâm trong chiến lược tôn vinh giá trị khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long. Khi phục dựng dựa trên một “bản cắt địa chất” chuẩn xác, chúng ta không chỉ dựng lại kiến trúc, mà còn phục hồi được mạch continuity của ký ức đô thị, thứ mà Hà Nội hiện đại đang rất thiếu.
