Lợi thế địa lý chưa tự tạo ra tăng trưởng
Thương mại xuyên biên giới là hoạt động trao đổi hàng hóa, dịch vụ giữa các vùng thuộc những quốc gia khác nhau, dựa vào cửa khẩu, hạ tầng vận tải và các cơ chế phối hợp để kết nối thị trường. Cao Bằng có vị trí tiếp giáp Quảng Tây, đồng thời nằm trên tuyến kết nối Việt Nam – ASEAN với thị trường Tây Nam Trung Quốc; đó là lợi thế đáng kể, nhưng chưa phải bảo đảm cho tăng trưởng. Muốn biến vị trí thành giá trị, tỉnh phải giúp hàng hóa lưu thông nhanh hơn, giảm chi phí vận tải và tạo thêm khâu sản xuất ngay tại địa phương. Đây là vấn đề được đặt ra tại Hội thảo khoa học quốc tế “Phát triển kinh tế và thương mại xuyên biên giới”, nơi nhà quản lý, chuyên gia và doanh nghiệp cùng bàn về cách tháo gỡ điểm nghẽn. Sau một thập kỷ kể từ hội thảo về xuất khẩu nông sản năm 2016, câu hỏi không còn là Cao Bằng có cửa khẩu hay không, mà là tỉnh giữ lại được bao nhiêu giá trị từ dòng hàng đi qua.

Cửa khẩu tăng trưởng, nhưng địa phương vẫn chủ yếu trung chuyển
Cao Bằng đã mở rộng năng lực kết nối khi nâng cấp hai cặp Trà Lĩnh – Long Bang và Tà Lùng – Thủy Khẩu thành cửa khẩu quốc tế; cửa khẩu song phương Lý Vạn – Thạc Long cùng Khu cảnh quan thác Bản Giốc – Đức Thiên cũng đi vào vận hành. Trong giai đoạn 2021–2025, kim ngạch xuất nhập khẩu qua địa bàn vượt 4,46 tỷ USD; riêng năm 2025 đạt gần 1,64 tỷ USD, còn kinh tế cửa khẩu đóng góp khoảng 46% tổng thu ngân sách trên địa bàn. Những con số ấy cho thấy cửa khẩu Cao Bằng đã có trọng lượng kinh tế, nhưng cũng làm lộ rõ giới hạn của mô hình dựa vào lưu lượng hàng hóa. Hàng xuất nhập khẩu qua tỉnh vẫn phụ thuộc nhiều vào nguồn cung từ nơi khác, trong khi sản phẩm làm ra tại Cao Bằng chỉ chiếm khoảng 8,7%. Nếu không tăng năng lực chế biến, bảo quản nông sản, kho bãi và logistics, tỉnh có nguy cơ tiếp tục làm điểm đi qua thay vì trở thành nơi tạo giá trị và việc làm.
Để giảm trở ngại trước mắt, tỉnh đã cấp giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa tại địa phương, thử nghiệm nền tảng cửa khẩu số ở Tà Lùng và Trà Lĩnh, đồng thời giảm 20% phí sử dụng hạ tầng cửa khẩu trong năm 2026. Đây là các bước hỗ trợ thiết thực cho doanh nghiệp, nhưng không thể thay thế một hệ thống logistics đồng bộ và năng lực kiểm nghiệm nông sản, thực phẩm tại chỗ. Với kinh tế Cao Bằng, thước đo tiếp theo nên là tỷ lệ hàng hóa được chế biến, bảo quản và cung ứng từ địa phương, chứ không chỉ là lượng hàng thông quan.

Hành lang vận tải phải gắn với vùng sản xuất
Hạ tầng giao thông là điều kiện để giao thương Quảng Tây mở rộng, nhưng giá trị của các tuyến đường chỉ phát huy khi chúng kết nối được cửa khẩu với vùng sản xuất, trung tâm logistics và cơ sở chế biến. Cao Bằng đang đôn đốc thi công cao tốc Đồng Đăng – Trà Lĩnh và chuẩn bị đầu tư tuyến Bắc Kạn – Cao Bằng. Quy hoạch vùng xác định các hành lang Cao Bằng – Thái Nguyên – Hà Nội và Cao Bằng – Lạng Sơn – Quảng Ninh là trục kết nối quan trọng; tỉnh cũng muốn phối hợp với Lào Cai, Tuyên Quang và các địa phương lân cận để mở nguồn hàng, nâng năng lực vận tải và tiếp cận thị trường rộng hơn. Xa hơn, tỉnh nghiên cứu kết nối thương mại với các địa phương phía Tây và Tây Nam Trung Quốc, hướng tới những tuyến vận tải qua Trung Á và châu Âu. Định hướng này có triển vọng, nhưng cần ưu tiên bổ trợ giữa các địa phương, tránh đầu tư trùng lặp và dàn trải.
Hành lang thương mại xuyên biên giới cần được tổ chức cùng vùng nguyên liệu, dịch vụ logistics và công nghiệp chế biến, thay vì chỉ nối các điểm thông quan. Tỉnh cũng đề cập đến chuyển đổi số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và công nghệ truy xuất nguồn gốc trong quản lý cửa khẩu, đồng thời phối hợp với cơ quan chức năng phía Trung Quốc để cải thiện quy trình thông quan, kiểm dịch và tiêu chuẩn hàng hóa. Đây là hướng đi đúng vì thủ tục rõ ràng và thời gian chờ ngắn hơn có lợi trực tiếp cho doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất. Tuy nhiên, công nghệ chỉ hiệu quả khi đi cùng quy trình phối hợp ổn định và năng lực kiểm tra tại chỗ.

Hợp tác cần đi từ biên bản đến đơn hàng
Hội thảo cho thấy kết nối doanh nghiệp có thể đưa định hướng chính sách gần hơn với nhu cầu thị trường. Sự kiện nhận 96 báo cáo khoa học, trong đó 42 báo cáo đến từ đối tác nước ngoài; các phiên chuyên môn và đối thoại bàn về cửa khẩu số, thương mại điện tử, logistics, du lịch bền vững và hợp tác xuyên biên giới. Phiên kết nối trực tiếp quy tụ khoảng 30 doanh nghiệp, hợp tác xã Cao Bằng và đối tác Trung Quốc; tại chín bàn giao thương, các bên thực hiện 59 lượt trao đổi, 14 cặp ký biên bản ghi nhớ và 16 cặp thống nhất tiếp tục đàm phán. Những kết nối này có thể mở cơ hội tiêu thụ hàng hóa cho đơn vị sản xuất, chế biến nông sản và sản phẩm đặc trưng địa phương, nhưng giá trị thật chỉ xuất hiện khi cam kết trở thành hợp đồng, đơn hàng và quan hệ cung ứng lâu dài.
Lợi thế cửa khẩu cũng có thể hỗ trợ du lịch, nhất là khi kết nối Khu cảnh quan thác Bản Giốc – Đức Thiên với Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng. Phát triển du lịch cần đi cùng bảo tồn di sản, bảo vệ môi trường và tạo sinh kế cho cư dân biên giới, thay vì chạy theo lượng khách. Bí thư Tỉnh ủy Phan Thăng An yêu cầu cơ quan chức năng chuyển kết quả hội thảo thành danh mục nhiệm vụ và dự án ưu tiên khả thi, đồng thời theo dõi, hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện các biên bản đã ký. Đây là bước kiểm chứng quan trọng: nếu thiếu đầu mối chịu trách nhiệm và tiến độ cụ thể, hội thảo sẽ dừng ở trao đổi; nếu làm đến nơi, nó có thể giúp Cao Bằng chuyển từ điểm trung chuyển thành mắt xích tạo giá trị trong mạng lưới khu vực.
Kết luận, Cao Bằng không thiếu vị trí thuận lợi hay các cửa khẩu đang hoạt động; thách thức nằm ở năng lực biến dòng hàng thành sản xuất, dịch vụ và thu nhập tại chỗ. Ưu tiên đồng bộ giao thông, logistics, chế biến, số hóa thủ tục và hợp tác thực chất với Quảng Tây cùng các tỉnh trong vùng sẽ quyết định thương mại xuyên biên giới có trở thành động lực bền vững hay không.







