Nhiếp ảnh tư liệu Việt Nam: khi sáng tác gắn chặt với cộng đồng
Nhiếp ảnh tư liệu Việt Nam là dòng nhiếp ảnh kết hợp giữa kỹ thuật chuyên nghiệp và mục đích lưu giữ những câu chuyện văn hóa, xã hội của cộng đồng, thông qua các chuyên thực tế sáng tác kéo dài nhiều ngày tại biên giới, làng nghề truyền thống và không gian di sản, nơi nhiếp ảnh gia sống cùng nhân vật, quan sát đời thường và chủ động kể lại bằng hình ảnh những trải nghiệm tập thể đang dần biến đổi. Những chuyến đi như vậy không chỉ tạo ra ảnh biên giới hay ảnh làng nghề đẹp mắt, mà còn đặt câu hỏi: chúng ta muốn bảo tồn điều gì trong ký ức tập thể, và ai là người được phép kể lại câu chuyện đó. Quan điểm cần nhấn mạnh là: nhiếp ảnh tư liệu không thể đứng ngoài đời sống cộng đồng nếu muốn giữ được tính chân thực.
Hai hoạt động nổi bật gần đây cho thấy rõ xu hướng này. Tại khu vực phía Bắc, một trại sáng tác ảnh nghệ thuật được tổ chức trong 5 ngày, từ 15 đến 19/5, với nhiều hoạt động sáng tác thực tế tại các địa phương có di sản văn hóa và làng nghề truyền thống đặc sắc. Song song, trong 5 ngày ở khu vực biên giới, các nghệ sĩ nhiếp ảnh thâm nhập thực tế, đồng hành cùng cán bộ, chiến sĩ Bộ đội Biên phòng trong nhiệm vụ tuần tra, bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới quốc gia. Hai diễn biến ấy khẳng định: khi nhiếp ảnh tư liệu Việt Nam rời phòng studio để bước vào vùng biên và làng nghề, nó đang chuyển từ việc "chụp cho đẹp" sang đóng vai trò chủ động trong việc lưu giữ ký ức cộng đồng.
Làng nghề Bắc Ninh: khung hình không chỉ để ngắm
Làng nghề truyền thống là nơi dễ bị biến thành "phông nền hoài niệm" nếu nhiếp ảnh gia chỉ quan tâm tới hình ảnh đẹp mà bỏ qua ngữ cảnh sống. Chuyến đi thực tế tới làng tranh dân gian Đông Hồ và làng tre trúc Xuân Lai nằm trong chuỗi hoạt động của trại sáng tác ảnh nghệ thuật khu vực phía Bắc, diễn ra ngày 17/5. Đây là dịp để các nghệ sĩ đặt lại cách tiếp cận: không đóng khung làng nghề Bắc Ninh trong vài khung hình màu sắc, mà xem mỗi thao tác nghề, mỗi câu chuyện nghệ nhân là một mảnh của di sản đang vận động trong thị trường và du lịch.
Tại làng tranh Đông Hồ, các nhiếp ảnh gia dành thời gian tìm hiểu lịch sử hình thành, giá trị văn hóa đặc sắc và quy trình tạo nên một bức tranh dân gian từ dụng cụ, nguyên liệu, kỹ thuật pha màu tự nhiên đến in tranh bằng ván khắc gỗ và tô màu hoàn thiện. Cách họ tập trung vào đôi tay nghệ nhân, nhịp điệu lao động và những lớp màu mộc mạc cho thấy một lựa chọn thẩm mỹ có ý thức: nâng chi tiết nghề lên thành nhân vật chính, thay vì biến nghệ nhân thành "diễn viên" trong tour du lịch. Ở Xuân Lai, quy trình hun khói tre để tạo sắc nâu đen đặc trưng cho sản phẩm thủ công mỹ nghệ hiện lên sinh động, giúp khắc họa vẻ đẹp bền bỉ của người dân làng nghề Bắc Ninh trong nhịp sống đương đại. Nếu không có góc nhìn tư liệu này, di sản Kinh Bắc rất dễ bị giản lược thành vài slogan quảng bá.
Biên giới Gia Lai: ảnh không chỉ là chứng tích mà là đối thoại
Trong nhiếp ảnh biên giới, ranh giới giữa tuyên truyền và tư liệu luôn mỏng. Chuyến chuyên thực tế sáng tác 5 ngày tại khu vực biên giới Gia Lai cho thấy cách các nghệ sĩ nhiếp ảnh chọn đứng trên đường ranh đó: họ thâm nhập thực tế, đồng hành cùng Bộ đội Biên phòng trong tuần tra, bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới quốc gia, nhưng không dừng lại ở những khung hình nghi thức. Nội dung sáng tác tập trung vào các câu chuyện cụ thể: xây dựng trường phổ thông nội trú tiểu học và THCS tại các xã biên giới theo chủ trương của Bộ Chính trị; lớp học hè cho học sinh vùng biên; mô hình "Con nuôi Bộ đội Biên phòng"; bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số và hoạt động dân vận của lực lượng này.
Khi ống kính ghi nhận hoạt động hỗ trợ người dân phát triển kinh tế, khám bệnh, cấp thuốc, giao lưu văn hóa, ứng phó thiên tai, chương trình "Nâng bước em đến trường", ứng dụng công nghệ số trong tuyên truyền, phòng-chống tội phạm, cùng nhiệm vụ tuần tra bảo vệ đường biên, cột mốc và vai trò của Bộ đội Biên phòng tại Cửa khẩu Quốc tế Lệ Thanh, ảnh biên giới trở thành một cuộc đối thoại về trách nhiệm nhà nước và đời sống cộng đồng, chứ không chỉ là minh họa cho bản đồ. Một câu nói có thể trích lại ở đây là: "Chuyến thực tế giúp các nghệ sĩ nhiếp ảnh có thêm tư liệu, tác phẩm phản ánh sinh động đời sống, văn hóa, con người và nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới quốc gia". Đó là tuyên bố đặt nhiếp ảnh tư liệu vào trung tâm của câu chuyện biên cương, không né tránh tính chính trị nhưng vẫn giữ trọng tâm ở con người.
Từ làng nghề tới đường biên: mạng lưới cộng tác và cuộc thi
Điều đáng chú ý trong các chuyên thực tế sáng tác này là cách chúng được tổ chức dựa trên mạng lưới cộng tác giữa hội nghề nghiệp và cơ quan quản lý văn hóa, truyền thông. Trại sáng tác ảnh nghệ thuật khu vực phía Bắc không phải hoạt động đơn lẻ mà đi kèm các chương trình giao lưu, trao đổi ấn phẩm tư liệu, sách báo về ảnh nghệ thuật, giới thiệu truyền thống lịch sử, văn hóa, vùng đất, con người và thành tựu phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh. Đặc biệt, trước đó, một cuộc thi ảnh khoảnh khắc di sản đã nhận được gần 1.100 tác phẩm dự thi của 177 tác giả trên toàn quốc; ban giám khảo chấm chọn 26 tác phẩm để trao giải trong tổng số 60 tác phẩm trưng bày triển lãm. Những con số này là lời nhắc: nhiếp ảnh tư liệu Việt Nam đang tạo ra một cộng đồng sáng tác đông đảo chứ không chỉ vài nghệ sĩ tên tuổi.
Đáng nói hơn, hội nhiếp ảnh là đơn vị bảo trợ cuộc thi, phối hợp cùng các cơ quan báo chí và phát thanh-truyền hình của nhiều địa phương. Ở biên giới Gia Lai, các tác phẩm có chất lượng từ chuyến đi sẽ được tuyển chọn tham dự cuộc thi và triển lãm ảnh nghệ thuật cấp quốc gia "Tự hào một dải biên cương" lần thứ IV, đồng thời phục vụ công tác tuyên truyền trên các ấn phẩm của Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh. Việc các chuyến đi thực tế gắn với hệ thống cuộc thi, triển lãm và truyền thông cho thấy một cấu trúc: nhiếp ảnh cộng đồng được nuôi dưỡng bằng cả nguồn lực chính sách lẫn hạ tầng văn hóa. Nhưng chính vì vậy, câu hỏi về tính độc lập trong giọng nói của nhiếp ảnh gia càng trở nên cấp bách: họ có dám đặt những khung hình không dễ chịu vào không gian triển lãm vốn quen với hình ảnh đẹp và an toàn?
Kết luận: ảnh như ký ức sống, không phải bưu thiếp
Nhìn từ những chuyến chuyên thực tế sáng tác ở Bắc Ninh và vùng biên Gia Lai, có thể nói nhiếp ảnh tư liệu Việt Nam đang đứng ở ngã ba: hoặc tiếp tục làm những bức bưu thiếp đẹp để quảng bá di sản, hoặc trở thành ký ức sống của cộng đồng, đủ sức ghi lại cả vẻ đẹp lẫn mâu thuẫn của đời sống. Việc trại sáng tác phía Bắc thu hút gần 200 nhiếp ảnh gia quốc tế tham gia chương trình giao lưu nghệ thuật truyền thống kết hợp sáng tác ảnh tại làng cổ Thổ Hà cho thấy sức hút của hình ảnh di sản Việt Nam trên bản đồ quốc tế. Nhưng nếu chúng ta không dám đi xa hơn khỏi vùng an toàn thẩm mỹ, sức hút đó rất dễ bị đóng khung trong những motif quen thuộc, thiếu chiều sâu.
Sự kiện khai mạc triển lãm sản phẩm thủ công mỹ nghệ làng nghề truyền thống tại Trung tâm Văn hóa và Xúc tiến du lịch tỉnh, cùng kế hoạch tổng kết, trao giải và trưng bày triển lãm vào dịp kỷ niệm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6, nhắc rằng nhiếp ảnh đang được đặt vào hệ sinh thái truyền thông chính thức. Câu hỏi cuối cùng không dành cho nhà tổ chức, mà cho từng người cầm máy: khi đi tới làng nghề truyền thống hay đường biên, họ chọn đứng về phía nào – phía hình ảnh "đẹp để xem", hay phía ký ức "thật để suy nghĩ". Tương lai của nhiếp ảnh cộng đồng ở Việt Nam có lẽ được quyết định từ những lựa chọn im lặng đó, ở ngay khoảnh khắc bấm máy.
