Nhiếp ảnh tài liệu Việt Nam: tiếng nói của quê hương hơn là kỹ thuật
Nhiếp ảnh tài liệu Việt Nam là dòng nhiếp ảnh dùng hình ảnh chân thực để ghi lại cuộc sống quê hương, từ lễ hội truyền thống đến những khoảnh khắc bình dị hằng ngày, qua đó lưu giữ ký ức tập thể và bộc lộ góc nhìn cá nhân của nhiếp ảnh gia trước cộng đồng nơi họ gắn bó lâu dài. Khi nhìn vào hành trình của ba nhiếp ảnh gia địa phương – Vũ Dũng, Đậu Thanh Bình và Trương Bá Hưng – ta thấy rõ rằng nhiếp ảnh tài liệu không chỉ là nghề, mà là một cam kết văn hóa kéo dài hàng chục năm. Họ không săn ảnh lạ ở những nơi xa xôi, mà kiên nhẫn sống cùng miền đất mình yêu, để mỗi khuôn hình trở thành một mảnh chứng tích của tình yêu quê hương và trách nhiệm với cộng đồng. Chính sự gắn bó ấy mới tạo nên chiều sâu cảm xúc, thay vì những bức ảnh đẹp nhưng vô hồn.
Vũ Dũng: hơn 30 năm hóa thân thành “chiến sĩ” giữa vòng đấu chọi trâu Đồ Sơn
Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn không chỉ là cuộc đấu giữa những con trâu, mà là một phần di sản văn hóa phi vật thể quốc gia với lịch sử dài lâu. Trong bối cảnh đó, nhiếp ảnh gia – nhà báo Phạm Vũ Dũng, sinh năm 1954 và từng giành hơn 400 giải thưởng nhiếp ảnh trong và ngoài nước, đã dành hơn 30 năm ghi lại những khoảnh khắc vàng trên sới chọi trâu. Ông tự nhận, “chụp chọi trâu, người nghệ sĩ chẳng khác người lính ra trận”. Thập niên 1990, máy phim ít, không thể bấm liên thanh, máy số đời đầu lại thiếu ống tele, nên để bắt được cú húc quyết định trong phần nghìn giây, ông buộc phải lao vào mép sới, đoán điểm va chạm, chấp nhận hiểm nguy khi trâu có thể bất ngờ lao thẳng vào khu vực trọng tài và phóng viên. Điều đáng nói là, ông không chỉ bám theo những cú húc, mà còn kiên trì ghi lại nụ cười người chủ trâu, ánh mắt hồi hộp của ngư dân, cảnh phóng viên làm việc giữa mưa gió – những lát cắt cho thấy lễ hội truyền thống sống trong cộng đồng, chứ không nằm trên sân khấu.
Đậu Thanh Bình: từ chiến trường đến phòng tối, một đời gắn bó với quê Hà Tĩnh
Nếu Đồ Sơn của Vũ Dũng là không gian lễ hội truyền thống, thì Huương Sơn, Hà Tĩnh của cựu chiến binh – nghệ sĩ nhiếp ảnh Đậu Thanh Bình lại là bức tranh đời sống thường ngày. Ông sinh năm 1956 tại Hương Sơn, từng vào Quảng Bình tham gia phát triển kinh tế, rồi chuyển sang công tác tuyên truyền trong quân đội, nơi ông được hướng dẫn kỹ thuật chụp với chiếc Praktica và Zenit – hai chiếc máy đã mở ra một con đường mới trong đời. Sau khi xuất ngũ, ông mở hiệu ảnh tại nhà, nhưng điều ông say mê không phải ảnh dịch vụ mà là những phóng sự ảnh về công nhân trên nương chè, vườn cam ngọt Kim Hoa, trại hươu, làng nghề, chợ biên giới. Quan trọng hơn, ông dành nhiều năm miệt mài ghi lại hình ảnh lực lượng vũ trang chống cháy rừng, lao vào lũ, vào đám cháy để cứu dân, những chuyến đưa hài cốt liệt sĩ từ Lào về nghĩa trang quốc gia Nam. Dù tuổi cao, sức khỏe giảm sút, ông vẫn giữ nguyên nhiệt huyết với máy ảnh. Như lời lãnh đạo địa phương nhận xét, tác phẩm của ông vừa có giá trị nghệ thuật, vừa kịp thời phản ánh đường lối, chính sách, làm rõ tiềm năng và thế mạnh của vùng đất, qua đó góp phần quảng bá hình ảnh quê hương đến khắp nơi.
Trương Bá Hưng: người nghệ sĩ – chiến sĩ thắp sáng miền sông nước bằng khoảnh khắc đời thường
Đến với nhiếp ảnh từ năm 2015, Trương Bá Hưng mang theo đặc thù của một người chiến sĩ công an: ít thời gian đi dài ngày nhưng không chấp nhận bỏ lỡ bất kỳ nhịp sống quê hương nào. Những ngày nghỉ hiếm hoi, anh gùi máy từ Cà Mau sang An Giang để ghi hội đua bò Bảy Núi, rồi những sớm mù sương ở Sóc Trăng, Cần Thơ chỉ để bắt trọn nụ cười thương hồ và chiếc ghe đầy nông sản trên dòng nước. Anh tin rằng góc bấm máy quan trọng nhất là “bắt được khoảnh khắc, tạo được cảm xúc” – bức ảnh phải chạm vào trái tim bằng hơi thở đời sống chứ không phải bằng kỹ xảo. Vì thế, anh vừa cẩn trọng trong bố cục, ánh sáng tự nhiên, vừa chăm chút hậu kỳ để tôn vinh giá trị nghệ thuật nhưng vẫn giữ tính chân thực của nhiếp ảnh tài liệu Việt Nam. Qua ống kính người nghệ sĩ – chiến sĩ, Cà Mau và miền Tây hiện lên kiên cường mà bình dị, nghĩa tình, trong những hình ảnh lao động trên biển, nghề đan rổ, làm chiếu, công việc trên cao – tất cả đều là cách anh ghi lại cuộc sống quê hương bằng sự trân trọng và trách nhiệm.
Khi nhiếp ảnh gia địa phương trở thành người gìn giữ ký ức cộng đồng
Điểm chung của Vũ Dũng, Đậu Thanh Bình và Trương Bá Hưng là họ không đứng ngoài quan sát, mà sống trong chính cộng đồng mình chụp. Ký ức tuổi thơ về những tấm ảnh lễ hội chọi trâu trong bảo tàng đã kéo Vũ Dũng trở lại sới đấu, biến ông thành người kể chuyện lâu dài của lễ hội truyền thống Đồ Sơn. Hành trình quân ngũ và đời sống dân quê Hà Tĩnh giúp Đậu Thanh Bình nhìn thấy trong mỗi thửa đất, mỗi người lính, mỗi phiên chợ biên giới là câu chuyện về bản sắc địa phương – và ông kiên trì ghi lại, để quê nhà có tiếng nói hình ảnh của chính mình. Với Trương Bá Hưng, tình yêu quê hương Cà Mau và miền Tây là nguồn năng lượng để anh không ngừng sáng tác, khiến mỗi khung hình sông nước trở thành lời chứng cho vẻ đẹp kiên cường mà giàu nghĩa tình của vùng đất này. Nhiếp ảnh tài liệu Việt Nam, qua ba gương mặt ấy, cho thấy khi nhiếp ảnh gia địa phương gắn bó lâu dài với đề tài, ảnh không chỉ ghi nhận sự kiện, mà trở thành ký ức chung, tài sản tinh thần của cả cộng đồng. Đó là mẫu hình đáng để những người trẻ cầm máy học theo, nếu họ muốn ảnh của mình vượt khỏi việc “chụp cho đẹp” để thực sự có ý nghĩa với nơi mình sinh ra.
