Từ truyền thụ kiến thức sang hình thành năng lực
Giáo dục phát triển năng lực là cách tổ chức dạy học giúp học sinh huy động kiến thức, kỹ năng và phẩm chất để xử lý tình huống thực tế, thay vì chỉ ghi nhớ nội dung bài giảng. Đây không phải một khẩu hiệu đổi mới, mà là thước đo cần thiết để xem việc học có giúp các em tự suy nghĩ và hành động hay không. Tại Trường Tiểu học Vĩnh Yên, tỉnh Phú Thọ, đổi mới phương pháp dạy được triển khai gắn với Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Hiệu trưởng Đào Chí Mạnh cho biết nhà trường đặt việc phát triển năng lực, phẩm chất làm trọng tâm thay vì chỉ chú trọng truyền đạt kiến thức và rèn kỹ năng. Giáo viên đang chuyển từ giảng giải một chiều sang tổ chức hoạt động lấy học sinh làm trung tâm: các em khám phá, nêu ý kiến và tìm cách giải quyết vấn đề, còn thầy cô hướng dẫn và quan sát để hỗ trợ phù hợp.
Sự chuyển hướng này có ý nghĩa vì biết bài chưa đồng nghĩa với biết vận dụng. Nếu học sinh chỉ nghe và chép, giáo viên khó nhận ra các em đang vướng ở đâu; khi được đặt câu hỏi và tự tìm lời giải, năng lực suy luận cùng những nhu cầu hỗ trợ cụ thể mới bộc lộ.
Học qua trải nghiệm, thực hành và nghiên cứu
Học tập trải nghiệm có giá trị khi học sinh được thử, quan sát kết quả, rút ra kết luận rồi vận dụng điều vừa học. Vì vậy, việc tăng hoạt động trải nghiệm, bài tập thực hành và liên hệ kiến thức với tình huống đời sống là hướng đổi mới đáng chú ý trong chương trình hiện hành. Tại Vĩnh Yên, mỗi tiết học được tổ chức để học sinh trực tiếp khám phá, trải nghiệm và tự đưa ra kết luận; bên cạnh giờ học, trường còn bố trí hoạt động giáo dục theo kế hoạch hằng năm, ít nhất một hoạt động mỗi tháng. Ở bậc trung học phổ thông, nghiên cứu khoa học mở rộng cách học ấy: học sinh kết hợp kiến thức liên môn để tìm hiểu và xử lý vấn đề thực tiễn. Giáo viên Nguyễn Thị Thu Dung, Trường THPT Đoan Hùng, nhận định hoạt động này giúp rèn kỹ năng nghiên cứu, giải quyết vấn đề, đồng thời hỗ trợ học sinh nhận ra thế mạnh và định hướng nghề nghiệp.
Trải nghiệm không nên dừng ở hoạt động phong trào. Muốn tạo năng lực, mỗi hoạt động cần có câu hỏi, nhiệm vụ và cơ hội để học sinh giải thích lựa chọn của mình. Nghiên cứu khoa học cũng không chỉ dành cho một nhóm thành tích cao: giá trị giáo dục nằm ở quá trình đặt vấn đề, thử phương án và học từ kết quả.
Đánh giá tiến bộ, không chỉ xếp hạng
Đổi mới kiểm tra đánh giá cần đi cùng đổi mới cách dạy. Tại Vĩnh Yên, nhà trường điều chỉnh theo hướng cá nhân hóa, chú ý tiến bộ của từng học sinh; thay vì lấy điểm số để so sánh các em với nhau, giáo viên đối chiếu kết quả hiện tại với bài kiểm tra trước đó để nhận biết mức tiến bộ. Đây là thay đổi có ý nghĩa: đánh giá khi ấy trở thành thông tin giúp dạy tốt hơn, không chỉ là nhãn xếp loại.
Ứng dụng công nghệ cũng có thể giảm thời gian thiết kế đề, tổ chức kiểm tra, chấm bài và tổng hợp kết quả; dữ liệu giúp giáo viên xác định mức độ tiếp thu để điều chỉnh cách dạy. Tuy nhiên, công cụ không thay thế phán đoán sư phạm. Đánh giá vẫn cần khách quan, công bằng và phù hợp lứa tuổi, đồng thời tính đến hoàn cảnh riêng của học sinh. Đó là cách biến kết quả kiểm tra thành phản hồi hữu ích thay vì áp lực điểm số.
Đổi mới chỉ hiệu quả khi không bỏ ai lại phía sau
Để phương pháp mới đi vào thực tế, giáo viên cần được bồi dưỡng, dự giờ và trao đổi chuyên môn; trường học cũng cần phối hợp với gia đình để nhận biết sớm những em cần hỗ trợ. Tại Trường Tiểu học Hoa Hậu, tỉnh Ninh Bình, nhà trường cho biết trong năm học 2026–2027 đã hỗ trợ 27 học sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo và có hoàn cảnh khó khăn; các lớp duy trì sĩ số chuyên cần 100% và trường đáp ứng tiêu chí an toàn. Con số này nhắc rằng năng lực học tập khó phát triển nếu học sinh thiếu điều kiện đến lớp hoặc không được nâng đỡ.
Nhà trường dự kiến tiếp tục cụ thể hóa các mục tiêu đổi mới theo điều kiện thực tế, nâng chất lượng đội ngũ, đổi mới phương pháp, tăng cường chuyển đổi số và xây dựng môi trường học tập an toàn, hạnh phúc. Một số trường ở Phú Thọ cũng kết hợp đổi mới giảng dạy với nghiên cứu khoa học và điều chỉnh đánh giá để tạo điều kiện phát triển năng lực. Hướng đi này đáng ủng hộ, nhưng kết quả phải được đo bằng việc học sinh có biết đặt câu hỏi, vận dụng kiến thức và tiến bộ theo khả năng của mình hay không. Đó mới là đích đến của đổi mới giáo dục.
