Từ hỗ trợ sang đối tác cùng kiến tạo
Hợp tác Việt Nhật trong giai đoạn mới là quan hệ kinh tế nơi hai bên cùng góp vốn, công nghệ, năng lực sản xuất và thị trường để xây dựng, vận hành hoạt động kinh doanh, thay vì chỉ dựa vào mô hình một chiều bên hỗ trợ, bên tiếp nhận. Những tiến bộ về thu nhập và trình độ công nghệ đang tạo tiền đề để quan hệ kinh tế Việt Nam–Nhật Bản bước sang giai đoạn mới. Đây không chỉ là cách diễn đạt ngoại giao tích cực: nó phản ánh thay đổi trong năng lực và vị thế của Việt Nam. Giáo sư Kenichi Ohno cho rằng hai nước có thể cùng đóng góp, xây dựng và vận hành các hoạt động kinh doanh, một bước chuyển ghi nhận thành quả phát triển của Việt Nam. Muốn mô hình ấy có thực chất, Việt Nam cần được nhìn nhận như đối tác có khả năng cùng quyết định và tạo giá trị, chứ không chỉ là nơi tiếp nhận vốn hay gia công.
Vì vậy, bước kế tiếp nên bắt đầu bằng một tuyên bố chung rõ về định hướng hợp tác bình đẳng, rồi chuyển nhanh sang chính sách và dự án cụ thể. Ohno kỳ vọng lãnh đạo hai nước xác nhận sự thay đổi này; các dự án đầu tư có thể được hoàn thiện trên nền tảng tương hỗ. Cách tiếp cận đó cũng đòi hỏi chọn một số dự án trọng điểm mới, có kết quả hữu hình và ý nghĩa với cả hai bên. Nếu chỉ đổi tên mô hình mà doanh nghiệp Việt vẫn đứng ngoài khâu thiết kế, công nghệ và quyết định sản xuất, thì quan hệ mới sẽ chỉ tồn tại trên giấy.
Thương mại phải dẫn tới chuỗi giá trị sâu hơn
Thương mại và đầu tư vẫn là trụ cột của hợp tác, nhưng đích đến không thể chỉ là thêm hàng hóa qua lại. Năm 2025, kim ngạch thương mại song phương đạt khoảng 51,4 tỷ USD, tăng hơn 11% so với năm trước; trong chín tháng đầu năm 2026, con số này vào khoảng 44 tỷ USD, tăng khoảng 15% so với cùng kỳ. Tính đến hết tháng 7/2026, vốn đầu tư Nhật Bản đăng ký mới và điều chỉnh lũy kế đạt khoảng 80,3 tỷ USD, đứng thứ ba trong số 153 quốc gia và vùng lãnh thổ có đầu tư tại Việt Nam. Những con số cho thấy quy mô gắn kết, nhưng thước đo chất lượng phải là mức doanh nghiệp Việt tham gia vào khâu có giá trị cao hơn.
Cơ cấu thương mại có tính bổ trợ: Việt Nam xuất khẩu dệt may, nông sản, thủy sản, giày dép, gỗ và linh kiện; còn nhập máy móc, thiết bị, điện tử và nguyên liệu phục vụ sản xuất. Nền tảng ấy có thể kết nối hai bên trong sản xuất khu vực và toàn cầu, nhưng cơ hội chỉ thành lợi ích lâu dài khi nhà cung ứng Việt nâng năng lực, tăng giá trị gia tăng và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Hướng đi cần chuyển từ kết nối thương mại sang gắn kết đầu tư, công nghệ và chuỗi giá trị. Đầu tư Nhật Bản vì thế nên được đánh giá không chỉ qua quy mô vốn, mà còn qua chuyển giao công nghệ, liên doanh với doanh nghiệp trong nước và sự hiện diện của hoạt động nghiên cứu, thiết kế tại Việt Nam.
Niềm tin chiến lược phải tạo lợi ích thiết thực
Niềm tin chiến lược là lợi thế lớn của quan hệ song phương, nhưng chỉ bền khi người dân và doanh nghiệp nhìn thấy kết quả cụ thể. Vị trí của Việt Nam trong ASEAN, quy mô dân số, tốc độ tăng trưởng và mạng lưới hiệp định kinh tế khiến nước này có sức hấp dẫn dài hạn với Nhật Bản. Quan hệ kinh tế cũng đa dạng hơn và bắt đầu có chiều hướng hai chiều; cộng đồng người Việt tại Nhật, trong đó có trí thức và doanh nhân công nghệ, góp thêm những kênh kết nối mới. Phương châm hợp tác vì lợi ích lâu dài đã tạo nền tảng niềm tin chiến lược cho các cơ hội sắp tới. Nhưng nền tảng ấy cần được củng cố bằng những cam kết minh bạch, dự án có trách nhiệm và khả năng để cả hai xã hội cùng hưởng lợi.
Lợi ích thiết thực còn nằm ở việc làm và điều kiện lao động. Nhu cầu nhân lực của Nhật Bản mở ra dư địa hợp tác, song người Việt cần được tiếp nhận như thành viên quan trọng của xã hội, có điều kiện hòa nhập và được bảo vệ trước xu hướng bài xích người nước ngoài. Việt Nam cũng cần hoàn thiện cơ chế đưa lao động ra nước ngoài, bảo vệ họ trước thông tin sai lệch và các khoản thu bất hợp lý. Trong bối cảnh thương mại tự do suy giảm và kinh tế thế giới bất ổn, Việt Nam không thể trông chờ một lộ trình công nghiệp hóa tuần tự như các nền kinh tế đi trước. Điều đó càng làm cho hợp tác về công nghệ, kỹ năng và năng lực hoạch định chính sách trở nên cấp thiết.
Kết luận, cơ hội lớn nhất của hợp tác Việt Nhật không nằm ở việc duy trì quan hệ hỗ trợ cũ với quy mô lớn hơn, mà ở khả năng cùng tạo ra sản phẩm, công nghệ và doanh nghiệp có sức cạnh tranh. Việt Nam cần cải thiện chính sách và năng lực công nghệ; Nhật Bản cần mở rộng chia sẻ tri thức, tạo điều kiện cho doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn và bảo đảm người lao động được đối xử công bằng. Khi thương mại, đầu tư và chuỗi giá trị cùng tiến lên, niềm tin chiến lược mới chuyển thành thịnh vượng có thể cảm nhận trong đời sống.
