Tái tài trợ Gavi: quyết định mang tính an ninh, không chỉ là thiện nguyện
Quyết định Mỹ khôi phục tài trợ vaccine toàn cầu cho liên minh Gavi là bước đi thể hiện cách Washington nhìn nhận an ninh y tế không chỉ là hỗ trợ nhân đạo mà là tuyến phòng thủ sớm trước dịch bệnh, giúp các nước đang phát triển tiếp cận vaccine giá hợp lý, qua đó giảm nguy cơ bùng phát và lan rộng các dịch bệnh có thể phòng ngừa bằng vaccine. Gavi là liên minh gồm các chính phủ, tổ chức quốc tế và các nhà tài trợ tư nhân nhằm hỗ trợ các nước đang phát triển tiếp cận vaccine phòng nhiều bệnh truyền nhiễm với chi phí hợp lý. Việc Mỹ quay lại bàn tài trợ cho thấy Nhà Trắng hiểu rằng nếu tuyến đầu ở các nước nghèo sụp đổ, thì bệnh tật sẽ tìm đường tới chính lãnh thổ Mỹ nhanh hơn bất cứ chuyến bay thương mại nào.
Đảo ngược di sản cắt giảm và tín hiệu gửi tới phong trào hoài nghi vaccine
Điểm đáng chú ý là đây không chỉ là một khoản hỗ trợ y tế quốc tế, mà còn là lời phủ quyết chính trị với làn sóng hoài nghi vaccine từng khiến Mỹ dừng tài trợ Gavi. Năm ngoái, Mỹ đã dừng tài trợ cho Gavi sau khi Bộ trưởng Y tế Robert F. Kennedy Jr., người hoài nghi vaccine, nêu lo ngại về an toàn nhưng không đưa bằng chứng. Việc Bộ Ngoại giao Mỹ đồng ý giải ngân toàn bộ ngân sách đã được Quốc hội phân bổ để khôi phục tài trợ cho Gavi cho thấy cơ chế chính sách đã quay lưng với luận điệu thiếu cơ sở khoa học này. Theo phát biểu được công bố, phía Gavi “đánh giá cao ý định của Mỹ trong việc cấp kinh phí cho Gavi”. Đây là thông điệp rõ ràng: hoài nghi không dựa trên dữ liệu sẽ không còn là cơ sở để phá vỡ các cam kết về an ninh y tế toàn cầu.
Tác động thực tế: trẻ em, bệnh truyền nhiễm và những biên giới mềm của dịch bệnh
Từ góc nhìn của các nước đang phát triển, tài trợ vaccine toàn cầu không phải câu chuyện xa vời mà là vấn đề sống còn của hệ thống y tế. Gavi cung cấp vaccine cho 20 bệnh, trong đó có sởi, sốt rét và bại liệt, tại hơn 50 quốc gia. Tổ chức cho biết đã hỗ trợ tiêm chủng cho hơn một nửa trẻ em trên thế giới đối với nhiều bệnh truyền nhiễm như Covid-19, Ebola, sốt rét, bệnh dại, bại liệt, tả, lao, thương hàn và sốt vàng da. Nói cách khác, quyết định của Mỹ sẽ tác động trực tiếp tới việc trẻ em ở các vùng nghèo có được tiêm vaccine hay không. Khi tỷ lệ tiêm chủng sụt giảm, các bệnh từng bị kiểm soát có thể quay lại. Và khi đó, biên giới quốc gia là ranh giới rất mềm: virus không cần hộ chiếu để đi từ một làng hẻo lánh đến một thành phố lớn ở phương Bắc.
Ebola tại Congo: vì sao Mỹ bơm thêm tiền và điều đó nói gì về ưu tiên chiến lược
Việc Mỹ khôi phục tài trợ cho Gavi diễn ra đúng lúc dịch Ebola tại Cộng hòa Dân chủ Congo leo thang, nhấn mạnh mối liên hệ giữa hỗ trợ y tế quốc tế và an ninh của chính Mỹ. Quyết định này được đưa ra trong bối cảnh dịch Ebola tiếp tục diễn biến nghiêm trọng tại nước này. Tại Congo, dịch đang lan với tốc độ đáng báo động, ghi nhận hơn 4.000 ca mắc và 1.850 người tử vong. ACDC cảnh báo thiếu kinh phí, năng lực điều trị hạn chế, bất ổn an ninh và truy vết tiếp xúc yếu kém là những cản trở lớn trong kiểm soát dịch. Đồng thời, Mỹ thông báo sẽ cấp thêm một khoản lớn để bảo đảm nguồn lực cho các hoạt động khẩn cấp trong 6 tháng tới. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược: can thiệp sớm, tập trung vào vùng tâm dịch, ít tốn kém hơn nhiều so với việc đối phó với một đại dịch khi nó đã lan khắp lục địa.
An ninh y tế toàn cầu: Mỹ được gì, các nước đang phát triển cần đòi hỏi gì thêm?
Thực tế, tài trợ vaccine toàn cầu và ứng phó dịch bệnh như Ebola không chỉ là hành động “bao dung” mà là khoản đầu tư cho chính an ninh và kinh tế của Mỹ. Thượng nghị sĩ Susan Collins nhấn mạnh Gavi giúp ngăn ngừa các bệnh có thể phòng tránh bằng vaccine và kiểm soát các đợt bùng phát trước khi lan tới Mỹ. Nhưng để các cam kết này không bị đảo ngược theo chu kỳ chính trị, các nước đang phát triển cần đòi hỏi tính dự báo và ổn định cao hơn trong hỗ trợ y tế quốc tế: cam kết nhiều năm, cơ chế ràng buộc và minh bạch sử dụng nguồn lực. Về phía các chính phủ tiếp nhận, bài toán không chỉ là “nhận vaccine” mà còn là xây dựng lòng tin cộng đồng, tăng cường năng lực tiêm chủng, giám sát dịch tễ và hợp tác chặt chẽ với các liên minh như Gavi để không bị động trong mọi làn sóng dịch mới.
