Bản ghi nhớ y tế Việt Mỹ: Từ hợp tác song phương tới an ninh y tế khu vực
Bản ghi nhớ hợp tác y tế giữa Bộ Y tế Việt Nam và Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ là thỏa thuận khung kéo dài đến hết năm 2030, đặt mục tiêu tăng cường an ninh y tế khu vực, nâng cao năng lực hệ thống y tế Việt Nam và củng cố quan hệ đối tác chiến lược toàn diện thông qua chia sẻ tri thức, công nghệ, nguồn lực và đồng đầu tư trong phòng chống dịch bệnh, đào tạo nhân lực, chuyển đổi số và xây dựng hệ thống y tế bền vững. Điểm cần nhấn mạnh là đây không chỉ là một văn kiện mang tính lễ nghi. Việc ký kết diễn ra chiều 11/9, do Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan và Đại sứ Hoa Kỳ Jennifer McNamara Wick đồng chủ trì tại trụ sở Bộ Y tế, trong bối cảnh hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược toàn diện và đã có hơn ba thập kỷ hợp tác y tế liên tục. Hợp tác y tế Việt Mỹ vì thế là mảnh ghép then chốt: nó biến khẩu hiệu “an ninh y tế khu vực” thành kế hoạch hành động với thời hạn, mục tiêu và trách nhiệm rõ ràng. Theo phát biểu tại lễ ký, các kết quả hợp tác y tế trước đây “không chỉ mang lại lợi ích thiết thực cho người dân Việt Nam, đảm bảo an ninh y tế khu vực, trên thế giới, mà còn góp phần củng cố quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện giữa hai quốc gia”. Câu nói này cho thấy y tế đã trở thành một trụ cột chính trị – an ninh, chứ không còn là hợp tác chuyên môn đơn lẻ.
Việt Nam nổi lên như điểm tựa an ninh y tế ASEAN phòng chống dịch
Hợp tác y tế Việt Mỹ sẽ không hiệu quả nếu Việt Nam chỉ tập trung trong biên giới quốc gia. Ưu thế của Việt Nam nằm ở vai trò ngày càng rõ trong ASEAN phòng chống dịch. Đại sứ Hoa Kỳ khẳng định Việt Nam đang giữ “vai trò lãnh đạo quan trọng trong an ninh y tế của khu vực”, khi trực tiếp làm Trụ cột dự phòng và chuẩn bị sẵn sàng của Trung tâm ASEAN về ứng phó khẩn cấp các sự kiện y tế công cộng và bệnh truyền nhiễm mới nổi (ACPHEED). Đây là điểm chiến lược: Mỹ không chỉ ký một thỏa thuận song phương, mà còn bắt tay với quốc gia đang góp phần định hình kiến trúc an ninh y tế ASEAN. Khi ACPHEED vận hành, việc Việt Nam ở vị trí trụ cột cho phép chuyển hóa hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo, chuyển giao công nghệ từ hợp tác y tế Việt Mỹ thành năng lực chung của ASEAN phòng chống dịch. Điều này giúp khu vực có thể phát hiện sớm, cảnh báo nhanh và phối hợp phản ứng trước các mối đe dọa y tế mới, thay vì mỗi nước xử lý đơn lẻ rồi hy vọng dịch không vượt biên. Đáng chú ý, phía Hoa Kỳ bày tỏ sẵn sàng trao đổi với Việt Nam để cung cấp chuyên môn, hỗ trợ kỹ thuật và vận hành cho ACPHEED, phù hợp với nhiệm vụ thúc đẩy an ninh y tế khu vực. Nếu đi đến cùng, đây sẽ là bước đi biến ASEAN từ “nạn nhân tuyến đầu” của các dịch mới nổi thành khu vực có khả năng chủ động chuẩn bị và phối hợp, với Việt Nam là một trong những đầu mối chính.
Xây dựng hệ thống y tế bền vững: Từ hỗ trợ kỹ thuật tới năng lực tự chủ
Điểm khác biệt của bản ghi nhớ lần này là tầm nhìn dài hạn cho một hệ thống y tế bền vững, thay vì phụ thuộc lâu dài vào tài trợ bên ngoài. Bộ trưởng Đào Hồng Lan nhấn mạnh với ngành y tế Việt Nam, hợp tác quốc tế quan trọng hơn ở “chia sẻ tri thức, kinh nghiệm, công nghệ, và nguồn lực quốc tế để nâng cao năng lực nội tại, tính tự chủ, sức chống chịu và tính bền vững của hệ thống y tế”. Nói thẳng, hợp tác y tế Việt Mỹ được kỳ vọng là đòn bẩy để Việt Nam thoát dần tư thế nhận viện trợ và chuyển sang chủ động thiết kế, vận hành các chương trình của mình. Theo bản ghi nhớ, hai bên thiết lập khuôn khổ hợp tác nhằm tăng cường năng lực đảm bảo an ninh y tế, phát triển nguồn nhân lực, thúc đẩy một hệ thống y tế bền vững và tích cực, đồng thời nâng cao hiệu quả hội nhập quốc tế. Thời hạn hiệu lực đến hết năm 2030 được phía Việt Nam nhìn nhận là khoảng thời gian then chốt để không chỉ triển khai hoạt động trước mắt mà còn xây dựng năng lực nền tảng lâu dài cho hệ thống y tế. Ở góc độ chính sách, lựa chọn này hợp lý: nếu chỉ quan tâm đến các dự án ngắn hạn, Việt Nam sẽ luôn thiếu tiền và nhân lực mỗi khi dự án kết thúc. Ngược lại, đầu tư vào năng lực tự chủ – từ nhân lực, quy trình đến hạ tầng dữ liệu – mới giúp hệ thống y tế có sức chống chịu trước các khủng hoảng y tế tương lai, dù đó là đại dịch, bệnh mạn tính hay thảm họa môi trường.
Tự chủ chương trình HIV, lao và bệnh truyền nhiễm: Thách thức cần đối mặt ngay
Một điểm nhạy cảm nhưng quan trọng trong hợp tác y tế Việt Mỹ là chuyển đổi từ tài trợ sang tự chủ trong các chương trình HIV, lao và bệnh truyền nhiễm. Đại sứ Hoa Kỳ nêu rõ, bản ghi nhớ 5 năm về hợp tác y tế đánh dấu chương mới khi Việt Nam “bắt đầu chủ động đầy đủ, tự chủ hoàn toàn những chương trình về phòng chống HIV, lao và tăng cường năng lực ứng phó với các mối đe dọa y tế đang xuất hiện”. Đây không phải lời chúc mừng đơn thuần; nó là lời nhắc rằng cùng với danh hiệu đối tác chiến lược là trách nhiệm tài chính và vận hành lớn hơn. Hợp tác y tế Việt Mỹ vẫn tiếp tục cung cấp hỗ trợ chuyên môn, kỹ thuật, đào tạo và chia sẻ kinh nghiệm trong các lĩnh vực hai bên cùng quan tâm. Song phía Hoa Kỳ cũng nói rõ mục tiêu là “tăng tốc quy trình tiến độ tự chủ các chương trình về phòng chống HIV và Lao của Việt Nam và các chương trình về bệnh truyền nhiễm khác”. Nghĩa là trong vài năm tới, Việt Nam phải giải được bài toán nguồn lực trong nước, từ ngân sách đến nhân lực và tổ chức dịch vụ, nếu không muốn các thành quả chống HIV, lao và bệnh truyền nhiễm bị xói mòn. Ở đây, an ninh y tế khu vực gắn chặt với an ninh y tế trong nước: một hệ thống y tế bền vững và tự chủ mới có thể duy trì lâu dài năng lực phòng chống dịch, góp phần bảo vệ sức khỏe không chỉ của người dân Việt Nam mà cả công dân Hoa Kỳ qua giảm nguy cơ lây lan xuyên biên giới. Vấn đề không còn là "liệu có nên tự chủ" mà là "tự chủ thế nào" trong khung thời gian đã được chính hai bên vạch ra.
