Thành phố gấp ba lần diện tích: cơ hội lớn, rủi ro càng lớn hơn
TP.HCM mở rộng diện tích gấp ba lần sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu là bước ngoặt lịch sử, tạo nên một không gian siêu đô thị mới, nơi cơ hội kinh tế, kết nối vùng và vươn ra biển chỉ thành hiện thực nếu hạ tầng giao thông, chống ngập và cảng biển được tái quy hoạch đồng bộ, thay vì chắp vá theo lối phát triển cũ.
Việc sáp nhập này làm thay đổi hẳn bài toán không gian và mô hình phát triển của thành phố: từ một đại đô thị một trung tâm thành cấu trúc đa tâm, đa cực, với các cực phát triển vươn ra ngoài khu nội thành. Không gian phát triển giờ đây vượt qua cả sông Đồng Nai, mở rộng đến Cần Giờ, Hồ Tràm, Xuyên Mộc và xa hơn nữa. Nhưng nếu hạ tầng không đi trước, TP.HCM mở rộng diện tích có nguy cơ lặp lại vết xe đổ: đô thị phình to, chất lượng sống thu hẹp.
Trong hơn 45 năm, thành phố đã hiện đại hơn, việc đi lại thuận tiện hơn, nhưng ba điểm nghẽn cố hữu – ngập nước, ô nhiễm, ùn tắc – vẫn chưa giải quyết triệt để. Điều đó cho thấy: mở rộng địa giới chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ nằm ở cách thành phố dám ưu tiên và kỷ luật thực thi các dự án hạ tầng cốt lõi.
Hạ tầng giao thông TP.HCM: không có kỷ luật tiến độ, mọi quy hoạch đều vô nghĩa
Nếu phải chọn một ưu tiên số một cho TP.HCM mở rộng diện tích, đó phải là hạ tầng giao thông TP.HCM được tổ chức lại như mạng lưới vùng, chứ không chỉ là vài tuyến đường mở rộng lẻ tẻ. Thành phố đã trải nghiệm cái giá của phát triển nhanh nhưng thiếu kỷ luật hạ tầng: ùn tắc kéo dài, dự án dang dở, khu đô thị mới không gắn kết được với khu cũ.
TS.KTS Võ Kim Cương nhấn mạnh, để quy hoạch đi vào thực tế, các tuyến vành đai phải có kế hoạch và thời hạn cụ thể, không thể để “một tuyến đường dài vài cây số mà làm hàng chục năm không xong”. Đây không chỉ là lời nhắc về kỹ thuật, mà là cảnh báo về năng lực quản trị: nếu các trục vành đai, hành lang kết nối Bình Dương – TP.HCM – Bà Rịa-Vũng Tàu tiếp tục ì ạch, mô hình đa tâm chỉ tồn tại trên giấy.
Một quy hoạch siêu đô thị với tầm nhìn 100 năm sẽ vô nghĩa nếu người dân vẫn mất hàng giờ để di chuyển giữa các cực phát triển, hay container vẫn xếp hàng trên những trục chính vì không có mạng lưới giao thông phân tầng hợp lý. Hạ tầng giao thông TP.HCM mở rộng phải được coi là nền móng: không chỉ thêm đường, mà là tổ chức lại luồng người, luồng hàng, luồng dịch vụ trên một không gian mới thống nhất.
Vươn ra biển: phát triển cảng biển nhưng không được đánh đổi an toàn sinh thái
Khi không gian được mở rộng đến Cần Giờ, Hồ Tràm, Xuyên Mộc và ra tận Côn Đảo, TP.HCM lần đầu tiên sở hữu một hành lang biển đủ dài để nghĩ nghiêm túc về chiến lược phát triển cảng biển và kinh tế biển quy mô lớn. Thành phố có những lợi thế hiếm có trong khu vực: hệ thống cảng biển lớn nhất cả nước, cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải, trung tâm dầu khí, không gian biển du lịch và cửa ngõ hướng ra tuyến hàng hải nhộn nhịp bậc nhất thế giới.
Câu hỏi không phải là có phát triển cảng biển hay không, mà là phát triển như thế nào để siêu đô thị ven biển không tự đẩy mình vào khủng hoảng sinh thái. Cùng với tham vọng vươn biển, các chuyên gia đã cảnh báo nguy cơ sụt lún, ngập nước và áp lực sinh thái nếu không chủ động quy hoạch kỹ thuật nền và hệ thống thoát nước phù hợp.
Định hướng quy hoạch siêu đô thị hiện nay đã chuyển từ tư duy “thoát nước nhanh, chống ngập thụ động” sang “quản lý rủi ro ngập tổng hợp”, với hệ thống chống ngập đa tầng, quản lý theo lưu vực và thích ứng với mưa lớn, triều cường, lũ, sụt lún. Đây phải là nguyên tắc cứng trong mọi dự án phát triển cảng biển, khu công nghiệp ven biển, khu du lịch biển, để không biến lợi thế biển thành lỗ hổng an ninh sinh thái.
Quy hoạch siêu đô thị 100 năm: từ bản vẽ 1.400 trang đến cuộc sống người dân
Quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025–2050 với tầm nhìn 100 năm là một đồ án đồ sộ dài tới 1.400 trang, nhưng quy mô văn bản không bảo đảm thành công nếu thành phố không chuyển được từ “quy hoạch trên trời” thành các quyết định cụ thể trên mặt đất. Ưu tiên hạ tầng trong bối cảnh TP.HCM mở rộng diện tích phải gắn trực tiếp với đời sống: việc làm, chỗ ở, di chuyển, an toàn trước ngập lụt cho từng nhóm dân cư.
Theo các chuyên gia, để siêu đô thị không bị “chìm dần” vào năm 2050, TP.HCM phải lập tức hoàn thiện quy hoạch cốt nền kỹ thuật cho khu trung tâm, khu bám sông Sài Gòn và khu vực Cần Giờ. Cùng với đó là xác định rõ quỹ đất ngoài đô thị, thay vì gọi chung chung là đất dự trữ hay vùng sinh thái: đâu là đất lúa, đâu là đất cây công nghiệp, và được bảo vệ thế nào.
Bài toán nguồn lực cũng không thể né tránh: với hạ tầng đô thị, Nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo, sau đó mới huy động thêm vốn xã hội. Quan trọng hơn, các kế hoạch hành động cụ thể của quy hoạch 100 năm thực chất vẫn tập trung giải quyết trong 15 năm tới. Nếu 15 năm này tiếp tục trôi qua với những tuyến đường vài cây số làm hàng chục năm, những dự án chống ngập đổ vỡ hợp đồng mà không xử lý dứt điểm, thì lợi thế của một siêu đô thị mở rộng sẽ hao mòn trước khi kịp phát huy.
Điều kiện để TP.HCM mở rộng phát triển đúng tầm vóc
Điểm mấu chốt của quy hoạch siêu đô thị không nằm ở số lượng trang hay tầm nhìn dài đến đâu, mà ở việc thành phố có dám đặt con người ở trung tâm và kỷ luật hóa những ưu tiên hạ tầng hay không. Đồ án đã xác định 5 cực phát triển, 5 hành lang kinh tế, 10 vùng phát triển – tất cả đều nhằm tạo thêm việc làm, chỗ ở và điều kiện sống tốt hơn cho người dân.
Từ góc nhìn đó, những điều TP.HCM phải làm ngay để phát triển đúng tầm vóc gồm: hoàn thành mạng lưới giao thông và tuyến vành đai với tiến độ ràng buộc rõ ràng; tổ chức lại kết nối giữa các vùng công nghiệp – dịch vụ trong không gian mới để logistics và hậu cần công nghiệp vận hành trơn tru; xây dựng cơ chế hợp đồng, trách nhiệm và xử lý rủi ro cho các dự án hạ tầng, nhất là chống ngập.
Sau sáp nhập, lợi thế lớn nhất của TP.HCM không chỉ là diện tích gấp ba lần, mà là khả năng kết nối các nguồn lực giữa TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu để mở rộng dư địa phát triển. Nếu dám ưu tiên hạ tầng giao thông, chống ngập và phát triển cảng biển trên nền tảng sinh thái an toàn, thành phố có cơ hội trở thành siêu đô thị mở, thay vì siêu đô thị quá tải.
