Viêm dạ dày: khái niệm bị dùng sai và nỗi lo không đáng có
Viêm dạ dày là tình trạng niêm mạc dạ dày bị tổn thương viêm rõ rệt về mô học và chức năng, thường kèm theo các dấu hiệu như loét, trợt chảy máu hoặc thay đổi cấu trúc niêm mạc có ý nghĩa bệnh lý, chứ không chỉ là hình ảnh hơi đỏ, phù nề nhẹ trên nội soi đơn thuần. Theo PGS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc một bệnh viện đại học y, việc người Việt cầm kết quả nội soi dạ dày với dòng kết luận “chẩn đoán viêm dạ dày” đang diễn ra quá phổ biến, trong khi không phải trường hợp nào cũng có tổn thương viêm rõ ràng ở niêm mạc dạ dày. Điều này tạo ra một nghịch lý: bệnh dạ dày Việt Nam trên giấy tờ có vẻ bùng nổ, nhưng một phần đáng kể chỉ là sự lạm dụng thuật ngữ, khiến bệnh nhân hoang mang và phụ thuộc vào thuốc không cần thiết.
Nội soi dạ dày: hình ảnh đẹp mắt nhưng dễ bị hiểu thành bệnh
Gốc rễ đầu tiên của tình trạng “viêm dạ dày khắp nơi” nằm ở cách đọc và kết luận nội soi dạ dày. Báo cáo nội soi hiện nay phụ thuộc khá nhiều vào hình ảnh quan sát bằng mắt qua camera. Chỉ cần niêm mạc dạ dày hơi đỏ, phù nề nhẹ, có dịch nhầy hoặc vài nốt sần nhỏ, nhiều cơ sở đã vội ghi “viêm dạ dày” trong phần kết luận. Vấn đề là niêm mạc dạ dày vốn rất nhạy cảm: ăn cay, thức khuya, căng thẳng, uống rượu bia, dùng thuốc giảm đau hay nhịn ăn quá lâu trước nội soi đều có thể khiến hình ảnh niêm mạc thay đổi tạm thời. Những thay đổi nhẹ về màu sắc và hình thái niêm mạc như vậy không phải lúc nào cũng phản ánh một tình trạng viêm có ý nghĩa bệnh lý. Khi hình ảnh được trao quyền lớn hơn triệu chứng và xét nghiệm, người bệnh bị “gắn mác” bệnh trong khi cơ thể chưa hề thật sự ốm.
Helicobacter pylori và tâm lý phải ghi chữ “viêm”
Yếu tố thứ hai là tỉ lệ nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) cao ở người Việt Nam. Vi khuẩn này cư trú dưới lớp nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày, có thể gây phản ứng viêm mạn tính mức độ nhẹ, kéo dài nhiều năm, và không ít người nhiễm H. pylori hoàn toàn không có triệu chứng rõ ràng. Trong quần thể như vậy, việc bắt gặp hình ảnh niêm mạc gợi ý viêm mạn tính khi nội soi là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, thay vì mô tả trung tính, nhiều bác sĩ lại chiều theo tâm lý “phải kết luận viêm” trong thực hành nội soi. Trên thế giới, nếu niêm mạc chỉ hơi đỏ, không có loét hay tổn thương đáng kể, bác sĩ thường mô tả tình trạng niêm mạc thay vì kết luận ngay là viêm dạ dày. Ở Việt Nam, cách ghi chú này đôi khi nhằm giúp người bệnh chú ý điều chỉnh lối sống, nhưng lại vô tình khiến họ tin rằng mình mắc bệnh cần điều trị bằng thuốc, dù tổn thương thực tế chưa rõ ràng.
Thuốc men thừa thãi và ranh giới giữa hình ảnh với bệnh lý thật
Hậu quả thực tế của việc lạm dụng chẩn đoán viêm dạ dày là hàng loạt đơn thuốc không cần thiết. Khi bệnh nhân đọc kết luận “viêm”, họ có xu hướng yêu cầu hoặc tự mua thuốc giảm acid, thuốc bảo vệ niêm mạc, kháng sinh diệt H. pylori… dù không có triệu chứng rõ ràng, hoặc tổn thương chưa đủ tiêu chuẩn để điều trị tích cực. Cách ghi kết quả nội soi như hiện nay “có thể nhằm giúp người bệnh chú ý hơn đến việc điều chỉnh lối sống nhưng cũng có nguy cơ khiến người bệnh hiểu rằng mình đang mắc một bệnh lý cần điều trị bằng thuốc, dù tổn thương thực tế chưa rõ ràng”. Từ góc độ chuyên môn, PGS Nguyễn Lân Hiếu nhấn mạnh không nên chỉ dựa vào một vài thay đổi nhẹ về màu sắc niêm mạc để khẳng định người bệnh bị viêm dạ dày. Bác sĩ cần kết hợp hình ảnh nội soi với triệu chứng, xét nghiệm và, khi cần, kết quả mô bệnh học để phân biệt rõ giữa thay đổi hình ảnh thoáng qua và bệnh lý dạ dày thực sự.
Cần thay đổi: chuẩn hóa thuật ngữ và trả lại sự bình thường cho niêm mạc đỏ nhẹ
Nếu tiếp tục để thuật ngữ “viêm dạ dày” bị dùng rộng rãi mà thiếu tiêu chuẩn thống nhất, bệnh nhân sẽ tiếp tục sống với nhãn bệnh không cần thiết, trong khi nguồn lực y tế bị phân tán khỏi những tổn thương thực sự nguy hiểm như loét, trợt chảy máu, niêm mạc teo, dị sản ruột hay loạn sản. Điều quan trọng, như PGS Hiếu khuyến nghị, là cần thống nhất cách sử dụng thuật ngữ viêm dạ dày trong kết luận nội soi, dựa trên tiêu chuẩn chuyên môn và bằng chứng khoa học. Về phía người dân, mỗi kết quả nội soi dạ dày nên được đọc cùng bác sĩ, đặt câu hỏi: niêm mạc dạ dày của mình đang thật sự bị viêm, hay chỉ có thay đổi nhẹ mang tính hình ảnh? Khi bệnh dạ dày Việt Nam được nhìn nhận một cách tỉnh táo hơn, những dòng chữ “viêm” thiếu cơ sở sẽ dần biến mất, thay bằng mô tả trung thực về tình trạng niêm mạc và nhu cầu điều trị thật sự.
