Thị trường lớn nhưng giao thương trong khối còn mỏng
Thương mại nội khối ASEAN là hoạt động trao đổi hàng hóa giữa các quốc gia thành viên, phản ánh mức độ các nền kinh tế trong khu vực mua bán và kết nối sản xuất với nhau. Tỷ trọng giao thương này mới vào khoảng 22%, trong khi con số tương ứng của Liên minh châu Âu là khoảng 60%. Khoảng cách ấy không chỉ là một chỉ dấu thống kê: nó cho thấy ASEAN chưa biến quy mô thị trường gần 700 triệu dân thành mạng lưới cung ứng và tiêu thụ gắn kết. Phần lớn hàng hóa vẫn hướng ra ngoài khu vực, khiến các nhà sản xuất dễ bị tác động khi nhu cầu ở những thị trường lớn suy yếu hoặc chính sách thương mại thay đổi. Vì vậy, thước đo quan trọng không chỉ là lượng hàng xuất khẩu, mà còn là khả năng để doanh nghiệp ASEAN cùng tạo ra và trao đổi giá trị ngay trong khu vực.
Rào cản không dừng ở thuế quan
Thuế thấp chưa đủ để hàng hóa lưu thông trơn tru. Thủ tục hải quan, tiêu chuẩn sản phẩm, chứng nhận, quy tắc xuất xứ và logistics vẫn có thể làm chậm giao dịch, tăng độ phức tạp cho doanh nghiệp và cản trở việc tìm nhà cung ứng ở nước láng giềng. ASEAN còn có chênh lệch thu nhập lớn giữa các thành viên; khác biệt về nhu cầu và thị hiếu khiến sản phẩm của một nước không phải lúc nào cũng phù hợp với thị trường nước khác. Đây là lý do hội nhập kinh tế khu vực không thể chỉ dựa vào các cam kết mở cửa trên giấy. Nếu mỗi biên giới kéo theo một bộ chứng từ, quy định và quy trình riêng, doanh nghiệp sẽ khó xây dựng kế hoạch sản xuất xuyên quốc gia. Muốn nâng tỷ trọng giao thương nội khối, các nước cần coi việc tháo gỡ rào cản phía sau biên giới là ưu tiên ngang với giảm thuế.
Liên kết sản xuất là con đường thoát khỏi lắp ráp
ASEAN đã có các thế mạnh sản xuất khác nhau, từ ngành ô tô ở Thái Lan, lắp ráp tại Việt Nam đến bán dẫn ở Malaysia và Singapore. Nhưng sự hiện diện trong chuỗi giá trị toàn cầu chưa đồng nghĩa với việc khu vực nắm được nhiều khâu có giá trị cao; nhiều hoạt động vẫn dựa vào các trung tâm sản xuất ngoài ASEAN. Thay vì mỗi nước cố làm trọn một chuỗi, liên kết sản xuất ASEAN nên phân bổ công đoạn theo năng lực: nơi có thể đảm nhận linh kiện, nơi tập trung chế tạo, nơi phát triển công nghệ hoặc lắp ráp. Cách tổ chức bổ trợ này giúp giá trị được tạo ra và lan tỏa giữa nhiều nền kinh tế hơn. Với Việt Nam, điều đó có nghĩa là không thể xem năng lực lắp ráp hiện có như đích đến. Muốn tăng vị trí trong chuỗi, doanh nghiệp cần tiến dần sang công nghiệp hỗ trợ, thiết kế và chế biến sâu.
Việc cần làm: đơn giản hóa và nâng cấp năng lực
Các bước tiếp theo cần cụ thể, đồng bộ và hướng đến giảm việc tuân thủ trùng lặp. Trước hết, ASEAN nên làm thủ tục hải quan minh bạch hơn và mở rộng chứng từ điện tử để rút ngắn thời gian lưu chuyển hàng hóa. Kế đó, các thành viên cần hài hòa tiêu chuẩn, quy định và chứng nhận, đồng thời đơn giản hóa quy tắc xuất xứ vốn trở nên phức tạp khi doanh nghiệp tham gia nhiều hiệp định thương mại khác nhau. Đây là nền tảng để mạng lưới cung ứng nội khối hoạt động liền mạch hơn, chứ không phải một gói giải pháp hành chính riêng lẻ. Ở cấp doanh nghiệp, Việt Nam cần đầu tư vào công nghệ, đổi mới sáng tạo, thiết kế, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu thay vì phụ thuộc lâu dài vào sản xuất, lắp ráp. Kết luận rất rõ: ASEAN chỉ nâng được sức cạnh tranh khi vừa kết nối các nền sản xuất, vừa nâng cấp phần giá trị mà mình tạo ra.
