Chuyển đổi số ngân hàng là gì nếu không tạo ra giá trị?
Chuyển đổi số ngân hàng là quá trình tái thiết mô hình hoạt động, sản phẩm và quản trị của ngân hàng dựa trên dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và hạ tầng số, với mục tiêu cuối cùng là nâng năng suất, giảm chi phí xã hội, mở rộng tiếp cận tài chính và tạo động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế, thay vì chỉ hiện đại hóa công nghệ nội bộ.
Thông điệp này được Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Đức Ấn nhấn mạnh tại “Ngày Chuyển đổi số ngành Ngân hàng” với chủ đề “Ngân hàng thông minh trong kỷ nguyên dữ liệu và AI”, diễn ra sáng 18/8 tại Hà Nội. Ông yêu cầu chuyển đổi số ngành Ngân hàng phải đi từ “làm công nghệ” sang tạo ra giá trị thực tế, trong đó dữ liệu và AI phải giúp ngân hàng quản trị tốt hơn, giảm chi phí, hạn chế gian lận và phục vụ người dân, doanh nghiệp thuận tiện hơn. Nói cách khác, câu hỏi quan trọng không còn là “triển khai công nghệ gì”, mà là “công nghệ đó làm đời sống tài chính của xã hội tốt hơn đến mức nào”.
Bước ngoặt sau 5 năm: từ số hóa dịch vụ đến giá trị AI dữ liệu
Sau 5 năm chuyển đổi số ngân hàng, hệ thống tài chính Việt Nam đã có những con số biết nói: gần 89% người từ 15 tuổi trở lên đã có tài khoản thanh toán, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt năm 2025 vượt 28 lần GDP, số lượng giao dịch không dùng tiền mặt tăng khoảng 59% mỗi năm, còn giao dịch tài chính qua mã QR tăng trên 100% mỗi năm. Đây không chỉ là thành tích kỹ thuật, mà là bằng chứng dữ liệu đang dần trở thành hạ tầng sống của nền kinh tế số.
Việc kết nối với dữ liệu dân cư, định danh điện tử và xác thực sinh trắc học đã giúp cung cấp dịch vụ trực tuyến thuận tiện hơn, đồng thời tăng khả năng cảnh báo, phòng chống gian lận. Đến 31/7/2026, toàn ngành đã đối chiếu sinh trắc học thành công hơn 167,8 triệu hồ sơ cá nhân và hơn 2,78 triệu hồ sơ tổ chức. Nhưng chính Thống đốc cũng nhấn mạnh đây mới là bước đầu; nếu dữ liệu chỉ dùng để mở tài khoản nhanh hơn mà không giúp nâng chất lượng quản trị rủi ro ngân hàng và mở rộng tín dụng hiệu quả, thì giá trị AI dữ liệu vẫn còn bị lãng phí.
Ngân hàng thông minh phải biến dữ liệu thành năng suất và giảm chi phí xã hội
Chủ đề “Ngân hàng thông minh trong kỷ nguyên dữ liệu và AI” không được hiểu là cuộc đua phô diễn công nghệ, mà là sức ép phải biến ngân hàng thông minh thành động cơ tăng năng suất quốc gia. Theo chỉ đạo của Thống đốc, chuyển đổi số ngân hàng không chỉ nhằm hiện đại hóa bản thân ngành, mà phải góp phần nâng cao năng suất, giảm chi phí xã hội, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính và tạo động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế.
Điều này đặt ra một thước đo mới: mọi dự án chuyển đổi số phải trả lời được ba câu hỏi tối thiểu – giải quyết vấn đề gì, tạo ra giá trị gì, và kiểm soát rủi ro ra sao. AI trong ngân hàng chỉ xứng đáng nguồn lực nếu nó giúp quản trị rủi ro ngân hàng tốt hơn, phát hiện gian lận sớm hơn, tối ưu quy trình để chi phí dịch vụ thấp hơn và thời gian xử lý nhanh hơn. Ngược lại, những ứng dụng chỉ làm giao diện đẹp hơn mà không giảm được chi phí cho xã hội, về bản chất, vẫn là “làm công nghệ cho có”.
Quản trị rủi ro ngân hàng trong kỷ nguyên AI: cân bằng đổi mới và an toàn dữ liệu
Khi AI được đưa vào phân tích dữ liệu, chấm điểm tín dụng, phát hiện gian lận, quản trị rủi ro ngân hàng đang đứng trước bước nhảy vọt cả về cơ hội lẫn nguy cơ. Các ngân hàng được yêu cầu nghiên cứu ứng dụng AI trong phân tích dữ liệu, quản trị rủi ro, phát hiện gian lận, tối ưu quy trình, chăm sóc khách hàng và phát triển sản phẩm. Tuy nhiên, nếu không có khuôn khổ quản trị AI nghiêm túc, ngành có thể rơi vào hai cực đoan: hoặc kìm hãm đổi mới vì sợ rủi ro, hoặc thả nổi công nghệ và trả giá bằng an ninh dữ liệu, quyền riêng tư.
Thống đốc yêu cầu sớm hình thành các nguyên tắc quản trị AI, đảm bảo khả năng kiểm soát, trách nhiệm giải trình, bảo vệ dữ liệu và quyền lợi hợp pháp của khách hàng. Điều này đồng nghĩa, một hệ thống AI phê duyệt khoản vay phải giải thích được logic quyết định; một mô hình phát hiện gian lận phải chứng minh không phân biệt đối xử. Đồng thời, an ninh mạng và phòng chống gian lận được xác định là yêu cầu đặc biệt quan trọng; ngân hàng phải chuyển từ xử lý sự cố sang chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa, nhất là trong bối cảnh tội phạm dùng AI và deepfake ngày càng tinh vi.
Từ chiến lược tới đời sống: chuyển đổi số phải giúp vay vốn dễ hơn và bao trùm hơn
Một thước đo chân thực cho chuyển đổi số ngân hàng không nằm trên sân khấu hội thảo, mà nằm ở câu hỏi: người dân và doanh nghiệp có tiếp cận vốn dễ hơn, rẻ hơn hay không. Định hướng của Thống đốc rất rõ: chuyển đổi số cuối cùng phải quay trở lại phục vụ người dân và doanh nghiệp; những khách hàng có phương án kinh doanh khả thi, dòng tiền minh bạch cần có cơ hội tiếp cận vốn thuận lợi hơn với chi phí hợp lý.
Để làm được điều đó, dữ liệu phải được chuẩn hóa “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất và có khả năng chia sẻ”; kết nối với Trung tâm dữ liệu quốc gia và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành phải được đẩy mạnh, để quyết định tín dụng dựa trên dữ liệu thay vì cảm tính. Theo Ngân hàng Nhà nước, chuyển đổi số ngành Ngân hàng đang chuyển từ giai đoạn số hóa sang khai thác dữ liệu, ứng dụng AI và phát triển hệ sinh thái số, với người dân và doanh nghiệp là trung tâm. Nếu giữ vững nguyên tắc này, mục tiêu “ngân hàng thông minh” sẽ không chỉ là khẩu hiệu công nghệ, mà thành nền tảng cho một thị trường tài chính bao trùm và cạnh tranh hơn.
