Bảo tồn phải tiếp tục sống trong cộng đồng
Bảo tồn văn hóa dân tộc là quá trình để cộng đồng gìn giữ, thực hành và trao truyền di sản văn hóa qua nhiều thế hệ, đồng thời tạo điều kiện để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Vì vậy, lưu giữ hiện vật hay phục dựng lễ hội là chưa đủ: người dân cần được học, được thực hành và có phần lợi ích rõ ràng từ di sản của mình. Những chương trình tại Quảng Ngãi, Nghệ An và Lào Cai cho thấy cách tiếp cận này đang dần được cụ thể hóa, dù mức độ gắn kết giữa truyền dạy và sinh kế còn khác nhau. Nhu cầu ấy càng cấp thiết khi nghệ nhân cao tuổi ngày một ít, một bộ phận thanh niên chưa gắn bó với nghề truyền thống, còn kinh phí và trang thiết bị ở một số nơi vẫn hạn chế. Bảo tồn chỉ bền khi di sản không bị tách khỏi người đang nắm giữ nó.
Ở Quảng Ngãi, từ năm 2025 đến nay, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh triển khai đồng bộ nhiệm vụ bảo tồn, truyền dạy và phát huy văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số, với hơn 7 tỷ đồng từ Chương trình mục tiêu quốc gia. Với người Rơ Măm, hoạt động gồm dạy cồng chiêng, xoang, dân ca, nghề dệt và đan lát; phục dựng lễ cưới truyền thống, đồng thời làm sản phẩm số để giới thiệu di sản. Tỉnh cũng tổ chức năm lớp truyền dạy cồng chiêng, múa xoang, dân ca và dân vũ, thu hút gần 200 học viên. Quy mô này đáng ghi nhận vì người trẻ không chỉ đứng xem một tiết mục được phục dựng mà có cơ hội học kỹ năng và tiếp nối tri thức. Tuy nhiên, để thành quả không dừng ở lớp học, cần duy trì nơi thực hành và vai trò chủ động của cộng đồng.
Nghệ An: văn hóa tạo việc làm khi người dân được tham gia
Miền Tây Nghệ An có kho tàng phong phú gồm tiếng khèn, dân ca, nghề dệt, lễ hội và phong tục. Tỉnh đã hỗ trợ duy trì 55 câu lạc bộ văn hóa dân gian, 55 đội văn nghệ truyền thống, 50 tủ sách cộng đồng và trang thiết bị cho 228 nhà văn hóa thôn, bản. Những hoạt động này tạo nền móng cho việc truyền dạy, nhưng giá trị bảo tồn sẽ khó bám rễ nếu người dân chỉ được mời biểu diễn mà không có thu nhập hay quyền quyết định cách khai thác. Nghệ An có hướng đi thiết thực hơn khi kết hợp nghề thủ công, ẩm thực, dân ca, dân vũ và không gian nhà sàn thành trải nghiệm du lịch cộng đồng ở bản Hoa Tiến. Theo thông tin công bố tháng 1.2026, thành viên câu lạc bộ dệt có thể kiếm thêm khoảng 2-3 triệu đồng mỗi tháng vào thời gian nông nhàn. Đây là dấu hiệu đáng chú ý: truyền thống có sức sống hơn khi góp phần cải thiện sinh kế.
Theo số liệu ngành du lịch công bố tháng 5.2026, miền Tây Nghệ An có 24 thôn, bản phát triển du lịch cộng đồng, với 81 hộ kinh doanh homestay và hơn 300 lao động địa phương có việc làm thường xuyên. Dẫu vậy, phát triển du lịch không nên biến văn hóa thành tiết mục trình diễn theo nhu cầu khách; cộng đồng cần giữ quyền chọn điều gì được chia sẻ, thời điểm nào và theo cách nào. Tỉnh cho biết sẽ tiếp tục hỗ trợ câu lạc bộ, đào tạo lực lượng kế cận, bảo tồn tiếng nói, trang phục và nghề truyền thống, đồng thời phát triển sản phẩm du lịch phù hợp bản sắc từng dân tộc. Trong năm 2026, Trung tâm Nghệ thuật truyền thống Nghệ An tiếp tục khảo sát, sưu tầm dân ca, dân nhạc và dân vũ của người Thái tại năm xã. Đó là việc cần làm song song: tư liệu hóa để gìn giữ lâu dài, còn sinh kế giúp di sản hiện diện trong cuộc sống thường ngày.
Lào Cai nối lớp học di sản với cơ hội sinh kế
Tại thôn Làng Sang, xã Púng Luông, lớp học khèn Mông cho 15 học viên gồm 20 buổi hướng dẫn chế tác và 40 buổi truyền dạy biểu diễn. Cách làm này đáng chú ý bởi nó không tách tiếng khèn khỏi đời sống: người học vừa tiếp nhận kỹ năng, vừa có thể nối tiếp nghề làm sản phẩm lưu niệm và tham gia đưa văn hóa vào hoạt động du lịch. Theo ông Trần Trung Kiên, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Púng Luông, lớp học nhằm tạo nguồn nhân lực kế cận để người trẻ hiểu văn hóa dân tộc và tiếp nối nghề chế tác. Đây là ví dụ cụ thể cho thấy truyền dạy văn hóa có thể đồng thời mở ra một con đường sinh kế, thay vì chỉ là hoạt động mang tính trình diễn. Nhưng kết quả dài hạn còn phụ thuộc vào việc người học có cơ hội thực hành, làm sản phẩm và hưởng lợi đều đặn hay không.
Ở xã Nghĩa Đô, Lào Cai đầu tư bảo tồn không gian văn hóa người Tày tại thôn Nậm Cằm: giữ nhà sàn, không gian sinh hoạt cộng đồng, sân lễ hội, cảnh quan và không gian sản xuất; các sinh kế gắn với bản địa như nuôi cá ruộng, vịt bầu cũng được chú trọng. Đây là nền tảng để phát triển du lịch cộng đồng mà không xóa nhòa những nét làm nên đời sống địa phương. Hai mô hình của Lào Cai bổ sung cho nhau: Púng Luông tập trung vào kỹ năng và người kế tục, còn Nghĩa Đô gìn giữ cả không gian sống cùng hoạt động sản xuất. Cả hai đều gợi ra một nguyên tắc quan trọng: di sản phải được thực hành, trao truyền và đem lại cơ hội tham gia, hưởng lợi cho chính cộng đồng. Nếu thiếu một trong các yếu tố ấy, du lịch dễ chỉ khai thác hình ảnh văn hóa mà không củng cố đời sống văn hóa.
Giữ di sản bằng quyền chủ động và lợi ích lâu dài
Ba địa phương cho thấy bảo tồn văn hóa dân tộc không có một khuôn mẫu duy nhất: Quảng Ngãi ưu tiên phục hồi và truyền dạy nhiều loại hình; Nghệ An tìm cách nối nghề truyền thống với việc làm và du lịch; Lào Cai kết hợp lớp học di sản với bảo vệ không gian văn hóa. Điểm chung cần được giữ vững là cộng đồng phải là chủ thể, không chỉ là đối tượng thụ hưởng hay nhân lực phục vụ khách. Những con số về lớp học, câu lạc bộ và hộ làm du lịch có ý nghĩa khi chúng dẫn đến việc thực hành thường xuyên, người trẻ tiếp nối được nghệ nhân và thu nhập được chia sẻ công bằng. Kế hoạch văn hóa cơ sở giai đoạn 2026-2030 của Nghệ An đặt mục tiêu đến năm 2030 có 90% hộ vùng dân tộc thiểu số và miền núi đạt danh hiệu gia đình văn hóa, 85% thôn, bản đạt danh hiệu văn hóa.
Chỉ tiêu và nguồn lực là điều kiện cần, nhưng không thể thay thế sự gắn bó của người dân với di sản. Truyền dạy phải đi cùng nơi thực hành; phát triển du lịch cần tôn trọng tập quán và nhịp sống; hỗ trợ sinh kế cần giúp nghệ nhân, hộ gia đình và người trẻ hưởng lợi, chứ không chỉ tạo sản phẩm để quảng bá. Khi những điều đó được bảo đảm, di sản không còn là thứ được giữ hộ trong hồ sơ hay sân khấu, mà tiếp tục sống qua tiếng khèn, khung cửi, lễ hội và công việc thường ngày. Đó mới là thước đo thuyết phục cho hiệu quả của bảo tồn: văn hóa được trao lại cho thế hệ sau, còn cộng đồng có thêm lý do và nguồn lực để gìn giữ.
