Chuyển đổi số phải bắt đầu từ việc người dân làm được
Chuyển đổi số nông thôn là quá trình đưa kỹ năng, dịch vụ và công nghệ số vào đời sống hằng ngày của cộng đồng, sao cho người dân có thể tiếp cận, sử dụng an toàn và hưởng lợi từ chúng. Thước đo thành công vì thế không chỉ là số nền tảng được triển khai, mà còn là việc một người ở thôn xa có thể tự làm thủ tục trực tuyến, bảo vệ tài khoản và tìm thông tin cần thiết trên điện thoại. Quảng Ninh cho thấy muốn đạt điều đó, cách hướng dẫn phải khớp với nhịp sống địa phương. Các buổi tuyên truyền tập trung trước đây khó thu hút người bận việc gia đình, sản xuất; thanh niên lại thường đi học, đi làm xa. Đưa lớp học về thôn, tổ chức buổi tối và để học viên thực hành trên máy của mình là lựa chọn thiết thực hơn. Kỹ năng số cộng đồng không hình thành nhờ một buổi phổ biến, mà nhờ những thao tác gần gũi được luyện tập và lặp lại.
Lớp học buổi tối biến kỹ năng số thành việc quen thuộc
Tại xã Lương Minh, Đoàn Thanh niên đưa các lớp “Bình dân học vụ số” đến nhà văn hóa từng thôn vào buổi tối, sau giờ lao động, thay cho việc chờ người dân đến trụ sở xã. Cán bộ, đoàn viên hướng dẫn trực tiếp trên điện thoại, từ sử dụng VNeID mức độ 2 và dịch vụ công trực tuyến đến ứng dụng trí tuệ nhân tạo, bảo vệ tài khoản mạng xã hội và nhận diện lừa đảo. Cách dạy tại chỗ đáng giá ở chỗ người học có thể hỏi ngay khi vướng và tự làm lại thao tác, thay vì chỉ nghe giới thiệu. Đến hết tháng 9-2026, xã đã tổ chức 26 lớp với hơn 750 lượt học viên; có buổi thu hút tới 50 người. Những con số này không tự chứng minh mọi người đã thành thạo, nhưng cho thấy mô hình gần dân có thể mở rộng và tạo cơ hội thực hành cho người trước đây khó tham gia.
Từ các thao tác trên điện thoại, người dân dần hình thành thói quen dùng công nghệ, chủ động tiếp cận dịch vụ số và tự bảo vệ tốt hơn trước rủi ro trực tuyến. Đây là nền móng của chuyển đổi số nông thôn: không yêu cầu người dân thích nghi với một hệ thống xa lạ, mà làm cho công cụ số hữu ích ngay trong công việc và sinh hoạt thường ngày.
Công nghệ quản lý cũng có thể mở lối vào di sản
Ở Quảng Ninh, công nghệ không chỉ phục vụ phổ cập dịch vụ mà còn đi vào quản lý địa phương và giới thiệu văn hóa. Tại xã miền núi Điền Xá, công nghệ số được dùng trong tổ chức, điều hành các kỳ họp HĐND xã. Còn tại Khu bảo tồn văn hóa người Dao Thanh Y, mã QR cho phép du khách tra cứu trên điện thoại về lịch sử hình thành, phong tục, tập quán và nét văn hóa của cộng đồng. Đây là hướng bảo tồn văn hóa số có ý nghĩa thực tế: di sản được giới thiệu ngay tại nơi du khách trải nghiệm, thay vì chỉ nằm trong tài liệu hoặc lời thuyết minh có giới hạn. Công nghệ có thể mở thêm cửa tiếp cận, nhưng không thể thay thế cộng đồng nắm giữ văn hóa. Vì vậy, hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào nội dung chính xác, cách kể tôn trọng bản sắc và việc người dân địa phương được tham gia gìn giữ, truyền đạt giá trị của mình.
Cao Bằng tập trung xử lý những nút thắt phía sau màn hình
Nếu Quảng Ninh nhấn mạnh việc đưa kỹ năng đến tận thôn bản, Cao Bằng cho thấy điều kiện để người dân và cán bộ dùng được công nghệ cũng phải được xử lý. Trong kế hoạch hành động 100 ngày, tỉnh rà soát hạ tầng mạng, thiết bị và dữ liệu, đồng thời thử nghiệm nền tảng trí tuệ nhân tạo hỗ trợ công vụ theo định hướng tăng ứng dụng AI trong cơ quan nhà nước. Toàn tỉnh ghi nhận 92 điểm lõm sóng hoặc sóng yếu tại trụ sở cơ quan, cơ sở y tế và giáo dục công lập; 78 điểm đã được xử lý. Với 14 điểm còn lại, các đơn vị đã lên phương án xây dựng trạm mới, đặt mục tiêu hoàn thành trước ngày 30-11-2026. Hạ tầng không phải phần việc kém hấp dẫn của chuyển đổi số, nhưng thiếu kết nối thì lớp học trực tuyến, dịch vụ công và các nền tảng số đều khó phát huy tác dụng.
Hai cách tiếp cận bổ sung cho nhau: Quảng Ninh tháo gỡ rào cản tiếp cận bằng hướng dẫn gần dân; Cao Bằng xử lý những điều kiện triển khai như sóng mạng, thiết bị và dữ liệu. Chỉ làm một phía sẽ tạo ra khoảng trống: có hạ tầng mà thiếu kỹ năng, hoặc có người sẵn sàng sử dụng nhưng kết nối chập chờn. Bước tiếp theo của Cao Bằng là tiếp tục phối hợp với các cơ quan liên quan, xây dựng khung kiến trúc số và bố trí nhiệm vụ, kinh phí để tăng cường hạ tầng, thiết bị cho cơ quan cấp tỉnh và xã, phường trong năm 2026. Kết luận cần rõ ràng: chuyển đổi số đến được thôn bản khi đầu tư hệ thống đi cùng sự kiên trì hướng dẫn, còn công nghệ chỉ tạo giá trị bền vững khi người dân có thể dùng nó và văn hóa địa phương được kể bằng chính những nội dung đáng tin cậy.
