Làn sóng phim tài liệu về người gây tranh cãi: khán giả muốn xem sự mâu thuẫn, không phải sự hoàn hảo
Làn sóng phim tài liệu về những nhân vật gây tranh cãi trên streaming là xu hướng sản xuất các bộ phim dài, nhiều lớp, tập trung bóc tách hình ảnh những nhân vật quyền lực nhưng đầy mâu thuẫn, từ kẻ lừa đảo tài chính cho tới tỷ phú công nghệ, nhằm cho khán giả thấy cách họ tự kể câu chuyện đời mình và cách xã hội phản ứng với quyền lực đó. Không còn những chân dung tôn vinh một chiều, các tác phẩm mới chọn thái độ hoài nghi, đối thoại và đôi khi công kích, buộc người xem phải tự trả lời câu hỏi: chúng ta đang chiêm ngưỡng thiên tài, hay đang bị thao túng bởi một hình tượng được dựng lên rất khéo. Đây không phải dòng phim an toàn, nhưng lại phản ánh đúng tâm trạng thời đại – nghi ngờ mọi thứ, kể cả thần tượng của mình.
Phim tài liệu Elizabeth Holmes: khi Nathan Fielder biến chân dung doanh nhân thành thí nghiệm về sự tự biện hộ
Phim tài liệu Elizabeth Holmes mang tên "You Can See Everything" được A24 giữ kín suốt ba năm rồi bất ngờ công bố sẽ ra rạp vào tháng 10, sau suất chiếu bí mật tại một liên hoan phim lớn ở Mỹ. Điểm thú vị không nằm ở vụ án Theranos, mà ở cách Nathan Fielder và Lance Oppenheim biến Holmes thành đối tượng của một thí nghiệm xã hội kéo dài: 34 ngày trước khi vào tù, cô chủ động mời ê-kíp quay lại mọi chuyển động trong đời sống, để rồi dự án tiếp tục thêm ba năm khi cô đã bị giam giữ. Điều đó khiến phim trở thành cuộc đối đầu liên tục giữa nhu cầu tự biện hộ của Holmes và sự hoài nghi lạnh lùng của máy quay. IndieWire nhận xét tác phẩm vừa gây bất an vừa không thiếu khoảnh khắc hài hước, đúng chất Nathan Fielder với việc dàn dựng tình huống để quan sát phản ứng nhân vật.
Teaser của phim tài liệu Elizabeth Holmes đạt gần sáu triệu lượt xem trên YouTube, một con số cho thấy cơn khát của khán giả với những câu chuyện lừa đảo và sụp đổ của giới startup. Holmes đã vào tù từ tháng 5-2023 với bản án hơn 11 năm vì lừa đảo nhà đầu tư, trong khi vẫn tránh được cáo buộc lừa bệnh nhân. Việc cô đồng ý cho Nathan Fielder tài liệu ghi hình trong giai đoạn chuyển giao tự do – nhà tù biến bộ phim thành một hành động đánh cược vào sức mạnh của truyền thông: nếu không thể thắng trong tòa án, có lẽ Holmes hy vọng thắng trong tòa án dư luận. Nhưng chính phong cách đối chất gay gắt của Fielder – nhiều lần chất vấn việc cô có đang "thật" hay không ngay cả khi bế con nhỏ – lại lật tung chiến lược làm sạch hình ảnh đó. Khán giả không được xem một câu chuyện khởi nghiệp, mà là màn diễn tập bất thành cho một cuộc tái thương hiệu cá nhân trước công chúng.
Tài liệu Elon Musk dài 4 giờ: từ huyền thoại công nghệ đến đối tượng bị "soi" quyền lực
Ở phía đối diện của phổ "gây tranh cãi" là tài liệu Elon Musk mang tên "Musk" do Alex Gibney đạo diễn – một cái tên mà chính Musk gọi là "tên khốn nạn" và "không có chút liêm chính nào" trên mạng xã hội. Trailer dài chưa tới 50 giây đã cho thấy cách tiếp cận: mở đầu tôn vinh Musk như "nhà phát minh vĩ đại nhất còn sống" và "Iron Man ngoài đời" rồi ngay lập tức xoay sang mô tả ông là hỗn loạn, tàn nhẫn, ích kỷ và thậm chí "mất trí", với hình ảnh tên lửa nổ tung làm ẩn dụ cho một huyền thoại có thể cũng đang bay quá cao. Theo Rolling Stone, phim tài liệu Elon Musk có thời lượng gần bốn giờ, được chiếu ra mắt toàn cầu tại Liên hoan phim Venice vào ngày 9-9 và lập tức trở thành một trong những tác phẩm nổi bật nhất năm nay.
Khác với nhiều tác phẩm từng ca ngợi hành trình khởi nghiệp, tài liệu Elon Musk không nhắc lại chi tiết tiểu sử hay liệt kê thành tựu, mà đặt câu hỏi: hình ảnh "thiên tài đa vũ trụ" của Musk được xây dựng thế nào, và điều gì xảy ra khi một cá nhân có thể thao túng công nghệ, kinh doanh, truyền thông, chính trị cùng lúc. Bộ phim tập hợp từ vợ cũ Justine Musk, người có con với ông, đồng sáng lập Tesla Martin Eberhard, đến cha ruột Errol Musk và các nhà báo, tức là một dàn nhân vật có nhiều hiềm khích hoặc ít nhất không nhìn ông bằng đôi mắt sùng bái. Không ngạc nhiên khi Musk phản pháo bộ phim như "một tác phẩm công kích nhưng công kích trật mục tiêu" và quan trọng hơn, ông mỉa mai nó "khiến khán giả buồn ngủ suốt 4 giờ" – lời chê mang tính phòng thủ nhưng cũng thừa nhận mức độ xâm lấn khi một người bị "soi" liên tục trên màn ảnh.
Vì sao khán giả mê phim tranh cãi trên streaming – và điều đó nói gì về thời đại chúng ta
Từ phim tài liệu Elizabeth Holmes đến tài liệu Elon Musk, điểm chung là cả hai đều không quan tâm kể lại tuyến sự kiện, mà soi chiếu cách nhân vật hiểu chính mình và dùng truyền thông để củng cố phiên bản đó. Dự án về Holmes được chấm 94 điểm trên một trang đánh giá uy tín, trở thành đề tài bàn tán nhất tại liên hoan nơi nó ra mắt. Phim về Musk thì gây ra cơn bão phản ứng – từ bài công kích công khai trên mạng xã hội của nhân vật chính cho đến những tranh luận quanh việc một đạo diễn có quyền "phá vỡ" hình tượng một người đang nắm trong tay internet vệ tinh, xe điện, tên lửa và cả nền tảng mạng xã hội được dùng để bàn chuyện chính trị.
Điều đó nói nhiều hơn về chúng ta hơn là về họ. Khán giả thời streaming không muốn xem thần tượng toàn bích; họ muốn nhìn thấy vết nứt, và muốn biết những công nghệ làm thay đổi đời sống – từ xét nghiệm máu đến internet vệ tinh, kết nối trường học, bệnh viện, tàu thuyền, máy bay và vùng sâu vùng xa – được điều khiển bởi những con người có điểm yếu rất người. Xu hướng phim tranh cãi streaming vì thế vừa là công cụ kiểm tra quyền lực, vừa là hình thức giải trí thỏa mãn sự tò mò về mặt tối của thành công. Khi các nhân vật chọn đối thoại với máy quay, họ cược rằng mình có thể điều khiển câu chuyện. Nhưng khi các nền tảng phát hành tranh nhau mang những phim này tới khán giả, câu chuyện không còn thuộc về họ nữa, mà thuộc về tập thể – chính là những người đang xem.
Kết luận: phim tài liệu không còn là nơi ghi chép, mà là chiến trường hình ảnh
Nhìn từ "You Can See Everything" và "Musk", có thể thấy phim tài liệu về những nhân vật gây tranh cãi trên streaming đã chuyển từ vai trò ghi chép sang vai trò chiến trường: nơi đạo diễn, nhân vật và khán giả cùng tranh giành quyền được nói "đây là phiên bản sự thật đúng". Khi Nathan Fielder tài liệu phỏng vấn Holmes với thái độ hoài nghi và Alex Gibney xây dựng một chân dung Musk đầy đối kháng, họ không chỉ kể chuyện, mà còn thách thức chính cơ chế thần tượng hóa trong văn hóa đại chúng.
Ở góc độ người xem, đây là cơ hội để hiểu rằng mỗi cú xoay hình ảnh – từ doanh nhân bị kết án lừa đảo đến "nhà phát minh vĩ đại nhất", từ mẹ trẻ ôm con tới ông trùm internet vệ tinh – đều là kết quả của một quá trình sản xuất rất công phu. Phim tài liệu, khi thành công, không giúp ta yêu hay ghét nhân vật hơn, mà giúp ta cảnh giác với chính nhu cầu đi tìm người hùng trong thời đại mọi thứ có thể bùng nổ – kể cả tên lửa, công ty khởi nghiệp, hay một huyền thoại Elon Musk.
