Từ giá trị văn hóa đến sản phẩm có đời sống
Tài nguyên văn hóa là những di sản, tri thức, thực hành và chất liệu sáng tạo được cộng đồng gìn giữ, có thể chuyển hóa thành sản phẩm phục vụ công chúng và tạo giá trị kinh tế mà không làm mất đi bản sắc gốc. Muốn bước vào nền kinh tế sáng tạo, văn hóa không thể chỉ được lưu giữ hay trưng bày; nó cần được kể lại bằng hình thức khiến người xem muốn tìm hiểu, trải nghiệm và chia sẻ. Đó là khác biệt giữa một giá trị được công nhận và một sản phẩm sáng tạo có đời sống trên thị trường. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là không gian, xung lực mới cho phát triển văn hóa. Định hướng ấy đáng chú ý vì công nghệ không thay thế chiều sâu văn hóa, nhưng có thể giúp chất liệu quen thuộc gặp công chúng mới.
Thực tế đã có những cách làm cụ thể: trình chiếu 3D mapping, thực tế ảo và nghệ thuật ánh sáng mở thêm trải nghiệm tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Hoàng thành Thăng Long và Đại nội Huế; nghệ sĩ trẻ đưa chèo, xẩm, quan họ vào cách thể hiện gần hơn với đời sống hiện nay. Giá trị không nằm ở lớp công nghệ tự thân mà ở khả năng làm rõ câu chuyện và tạo lý do để công chúng quay lại. Khi được phát triển trên nhiều nền tảng, một sản phẩm văn hóa còn có thể kéo theo chương trình biểu diễn, nội dung số và sản phẩm liên quan, thay vì dừng ở một lần thưởng thức.
Không gian số mở thị trường, nhưng đòi hỏi chất lượng
Không gian số đang hình thành một thị trường công nghiệp văn hóa chứ không chỉ là nơi phân phối nội dung. Tại phiên thảo luận kinh tế - xã hội ngày 31/10 trong Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, đại biểu Đỗ Chí Nghĩa đề nghị nhìn nhận phim ngắn không chỉ như nguy cơ cần kiểm soát, mà còn là thị trường cần được nhận diện và khai thác đúng mức. Ông cũng lưu ý phim ngắn và video trên nền tảng số đang giúp giới trẻ tiếp cận nhân vật lịch sử, phong tục và giá trị truyền thống. Điều đó mở cơ hội đưa văn hóa đến gần người dùng, nhưng lượng người xem không tự động đồng nghĩa với chất lượng hay sức sống lâu dài. Muốn cạnh tranh, sản phẩm cần hấp dẫn, có giá trị nghệ thuật và đủ sức khiến công chúng tự nguyện đón nhận, chia sẻ.
Công nghệ còn giúp nối dài vòng đời nội dung: chương trình truyền hình có thể tiếp tục phát triển thành nội dung trên nền tảng số, đêm biểu diễn, phim hòa nhạc và sản phẩm thương mại. Đây là cách tạo thêm giá trị từ chất liệu sẵn có, nhưng cần xem quyền sở hữu trí tuệ là một phần của thiết kế sản phẩm ngay từ đầu. Nếu không xác định rõ nguồn gốc, chủ thể quyền và cách phân chia lợi ích, việc khai thác đa nền tảng dễ dẫn đến tranh chấp hoặc khiến người sáng tạo và cộng đồng nắm giữ di sản không được hưởng thành quả tương xứng. Thị trường cần sáng tạo, nhưng cũng cần luật chơi rõ ràng.
Đô thị di sản phải phát triển cùng cộng đồng
Đưa di sản vào kinh tế không có nghĩa là biến mọi không gian lịch sử thành điểm bán trải nghiệm. Tại phiên thảo luận ngày 31/10, đại biểu Nguyễn Thị Sửu, đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Huế, đề nghị đổi mới quy hoạch và quản trị đô thị di sản, chuyển hóa giá trị di sản thành động lực tăng trưởng, đồng thời huy động nguồn lực theo hướng người dân được tham gia và thụ hưởng. Đây là nguyên tắc cần giữ: bảo tồn phải gắn với đời sống và sinh kế, còn cộng đồng phải là chủ thể chứ không chỉ làm phông nền cho hoạt động du lịch. Nếu phát triển thiếu kiểm soát, cảnh quan có thể biến dạng, môi trường quá tải và người dân mất dần sinh kế truyền thống.
Vì vậy, đô thị di sản cần một mô hình quản trị tích hợp: đưa bảo tồn vào quy hoạch, kiểm soát xây dựng và sức chịu tải, gắn kinh tế di sản với hạ tầng, môi trường và chuyển đổi số. Các bộ, ngành và địa phương cần cụ thể hóa nhiệm vụ bằng tiến độ, nguồn lực, trách nhiệm và tiêu chí đánh giá phù hợp từng nơi, tránh hình thức, chồng chéo. Cùng lúc, việc số hóa và truyền thông trực tuyến có thể mở rộng khả năng tiếp cận, nhưng không thể thay thế việc chăm lo không gian sống của cư dân. Một đô thị chỉ có thể gọi là phát triển trên nền tảng di sản khi chất lượng sống của cộng đồng được cải thiện cùng với sức hút của điểm đến.
Tăng trưởng cần đi cùng quyền lợi và trách nhiệm
Muốn tài nguyên văn hóa trở thành nguồn lực bền vững, cần nối liền cả chuỗi từ người nắm giữ di sản, đội ngũ sáng tạo và đơn vị khai thác đến khán giả, khách tham quan. Quyền tác giả, quyền liên quan, nhãn hiệu và các quyền phù hợp khác cần được tính từ lúc hình thành sản phẩm; lợi ích phải được phân chia minh bạch giữa các bên. Cách tiếp cận này không chỉ bảo vệ người sáng tạo mà còn tạo động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ chất liệu văn hóa. Giải thưởng Văn hóa Sáng tạo – Việt Nam Rồng Xanh Awards 2026 được phát động trên toàn quốc, tìm kiếm sáng kiến và sản phẩm làm mới di sản bằng tư duy đương đại, công nghệ, từ nghệ thuật, âm nhạc, thiết kế đến du lịch, giáo dục STEAM và số hóa văn hóa. Lễ công bố kết quả và trao giải dự kiến diễn ra vào tháng 1/2027.
Đây là tín hiệu tích cực, nhưng giải thưởng hay công nghệ không thể thay thế năng lực xây dựng sản phẩm có chất lượng và cơ chế khai thác công bằng. Công nghiệp văn hóa chỉ tạo thêm giá trị kinh tế khi bản sắc không bị làm phẳng để chạy theo lượt xem, quyền lợi được bảo vệ, và cộng đồng được hưởng thành quả. Kết luận nên rõ ràng: bảo tồn và phát triển không phải hai lựa chọn đối nghịch. Khi quản trị đô thị di sản có trách nhiệm, sở hữu trí tuệ được xác lập và không gian số được sử dụng để kể chuyện tốt hơn, văn hóa có thể vừa sống trong cộng đồng vừa có sức cạnh tranh trên thị trường.
