Từ quản lý văn hóa đến kiến tạo giá trị
Công nghiệp văn hóa là hệ thống hoạt động kết hợp văn hóa, sáng tạo và kinh doanh để tạo ra sản phẩm, dịch vụ có giá trị tinh thần lẫn khả năng cạnh tranh trên thị trường. Quốc hội đang xem xét, cho ý kiến về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI; đây là cơ hội chuyển nguồn lực văn hóa thành động lực kinh tế mà không đánh đổi bản sắc. Dự án hướng tới phát triển hệ sinh thái sáng tạo, từ sở hữu trí tuệ, nhân lực, hạ tầng đến thị trường và tài chính. Tuy vậy, luật chỉ có ý nghĩa nếu vượt khỏi tư duy quản lý từng hoạt động riêng lẻ. Công nghiệp văn hóa liên ngành, trong khi pháp luật hiện hành phần lớn điều chỉnh theo từng lĩnh vực; khoảng trống ấy khiến các ý tưởng khó nối thành chuỗi sản xuất và thương mại hóa. Luật cần đặt bảo tồn, quyền tiếp cận văn hóa và sinh kế sáng tạo trong cùng một khung chính sách.
Định nghĩa phải chỉ rõ đầu ra và giá trị
Đại biểu Trần Văn Lâm đề nghị làm rõ bản chất và nội hàm của khái niệm công nghiệp văn hóa; đại biểu Lê Hồng Hà cũng nhận xét định nghĩa trong dự thảo mới mô tả đặc điểm sản phẩm, chưa phản ánh đầy đủ chuỗi hoạt động, mục tiêu kinh tế và khả năng lan tỏa hình ảnh quốc gia. Đây không phải tranh luận câu chữ: định nghĩa quyết định chính sách sẽ hỗ trợ ai, đo kết quả bằng gì và bảo vệ giá trị nào. Thành công không thể tính bằng số di sản hay sự kiện được tổ chức. Cần nhìn vào sản phẩm có người mua, sức cạnh tranh, doanh thu bền vững và sức lan tỏa văn hóa. Dự thảo đã gợi mở các công cụ như cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và khả năng dùng quyền sở hữu trí tuệ trong quan hệ tín dụng; bước tiếp theo là biến chúng thành đường đi khả thi cho doanh nghiệp sáng tạo, thay vì ưu đãi nằm trên giấy.
Tài nguyên văn hóa cần một đời sống mới
Tài nguyên văn hóa chỉ trở thành nguồn lực của kinh tế sáng tạo khi được phát triển thành sản phẩm có đời sống trên thị trường. Công nghệ có thể mở rộng cách công chúng tiếp cận di sản: trình chiếu 3D mapping, thực tế ảo và nghệ thuật ánh sáng đã góp phần tạo các tour tại Văn Miếu–Quốc Tử Giám, Hoàng thành Thăng Long và Đại nội Huế, kết hợp trải nghiệm, giá trị giáo dục và doanh thu. Nhưng công nghệ không tự tạo nên sản phẩm tốt. Cần người sáng tạo, mô hình kinh doanh và quyền sở hữu trí tuệ được xác lập ngay từ đầu, để giá trị có thể được cấp phép, phân phối và tái đầu tư. Một chương trình biểu diễn có thể nối dài thành nội dung số, đêm diễn và sản phẩm đi kèm; đó là cách khai thác chuỗi giá trị, không phải lấy di sản làm phông nền cho một sự kiện ngắn hạn. Bảo tồn phải là điều kiện của tăng trưởng, không phải cái giá phải trả.
Thị trường và du khách là phép thử
Hiệu quả của Luật công nghiệp văn hóa phải được kiểm chứng bằng người xem, người mua và thị trường quốc tế. Đại biểu Lê Hồng Hà lưu ý dự thảo còn nghiêng về phía cung, trong khi nhu cầu du lịch quốc tế và cách đưa sản phẩm đến người tiêu dùng chưa được thiết kế tương xứng. Khách quốc tế không chỉ đến tham quan; họ còn là thị trường tiêu thụ tại chỗ, giúp sản phẩm văn hóa tiếp cận người mua nước ngoài mà ít rào cản hơn xuất khẩu trực tiếp. Vì vậy, luật cần phối hợp liên ngành để kết nối văn hóa với du lịch, giao thông, thương mại và kinh tế đêm, đồng thời đánh giá kết quả qua sức cạnh tranh, doanh thu bền vững, bản quyền được cấp phép và khả năng thu hút khách. Mục tiêu công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP vào năm 2030 và 9% vào năm 2045 chỉ có thể thành hiện thực nếu sản phẩm được thị trường đón nhận.
Kết luận, dự án luật cần làm rõ ngành này tạo ra giá trị bằng cách nào, bảo đảm quyền sáng tạo ra sao và ai chịu trách nhiệm đưa sản phẩm tới công chúng. Nhà nước nên kiến tạo thể chế, bảo tồn di sản và hạ tầng; doanh nghiệp phát triển sản phẩm, tổ chức thị trường; nhà trường chuẩn bị nhân lực gắn với nhu cầu thực tế. Nếu thiếu cầu nối ấy, tài nguyên văn hóa vẫn dừng ở tiềm năng. Nếu có, chúng có thể trở thành sản phẩm sáng tạo vừa nuôi dưỡng bản sắc vừa cạnh tranh, tạo nguồn thu lâu dài và hấp dẫn du khách quốc tế.
