Trị An – trái tim thủy điện miền Nam và bài toán cái giá phải trả
Thủy điện Trị An là công trình thủy điện miền Nam quy mô lớn nhất, huy động gần 1 triệu lượt nhân công, sử dụng gần 600.000 tấn bê tông và di dời khoảng 19.000 người dân, vừa trở thành trụ cột năng lượng vừa đặt ra nhiều câu hỏi về cái giá xã hội cho các công trình năng lượng lớn. Thủy điện Trị An được khởi công trên sông Đồng Nai ngày 30/4/1984, cách TP.HCM khoảng 70km về phía Đông Bắc, sau nhiều thập kỷ nghiên cứu thủy năng lưu vực này. Hôm nay, khi dự án Trị An Đồng Nai bước vào giai đoạn mở rộng, câu chuyện không chỉ là thêm 200MW công suất, mà là cách chúng ta nhìn lại một siêu công trình: nó đã đóng góp gì, lấy đi những gì và sẽ định hình tương lai năng lượng tái tạo ở miền Nam ra sao.
1 triệu lượt nhân công, 6 triệu ngày công và 600.000 tấn bê tông: quy mô chưa từng có
Nếu phải chọn một con số thể hiện độ “khổng lồ” của Trị An, thì không chỉ là chiều dài 420m của đập chính hay dung tích hồ chứa hơn 2,7 tỷ m³ nước. Đó là gần 1 triệu lượt người với khoảng 6 triệu ngày công đổ xuống khu vực lòng hồ, vừa xử lý nền móng vừa di dời dân cư. Đằng sau những con số này là các đoàn công nhân, thanh niên xung phong từ Đồng Nai và nhiều tỉnh, đào đắp khoảng 23 triệu m³ đất đá, lắp đặt 73.000 tấn kết cấu sắt thép và thiết bị, cùng gần 600.000 tấn bê tông cho công trình năng lượng lớn này. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Gần 1 triệu lượt người tham gia với khoảng 6 triệu ngày công để xử lý khu vực lòng hồ, đồng thời di dời khoảng 19.000 người dân phục vụ dự án.” Đó là cái giá lao động khổng lồ để tạo nên hình ảnh nhà máy in trên tờ 5.000 đồng.
19.000 người phải di dời: cái bóng dài của phát triển năng lượng
Đằng sau hồ Trị An rộng hơn 32.400ha với hàng chục đảo, làng cá bè và cảnh quan du lịch hôm nay là câu chuyện di dời khoảng 19.000 cư dân ở vùng lòng hồ năm xưa. Đó không chỉ là con số thống kê; đó là ký ức bị cắt ngang, sinh kế thay đổi, nghĩa trang di dời, cộng đồng phải xây dựng lại từ đầu. Những siêu công trình năng lượng lớn thường được kể bằng ngôn ngữ công suất và sản lượng, nhưng ở Trị An, bài học quan trọng là chi phí xã hội phải được nhìn thẳng. Di dời dân cư không thể chỉ là việc “giải phóng mặt bằng cho kịp tiến độ”, mà phải coi là một dự án phát triển con người song hành với dự án kỹ thuật. Nếu không, khoảng trống niềm tin sẽ lớn dần mỗi khi một hồ chứa mới xuất hiện trên bản đồ.
Trị An mở rộng 200MW: bước đi chiến lược cho thủy điện miền Nam
Sau hơn 30 năm vận hành với 4 tổ máy, tổng công suất thiết kế 400MW và sản lượng trung bình hơn 1,7 tỷ kWh mỗi năm, thủy điện Trị An vẫn là “trái tim năng lượng” của 16 tỉnh, thành phía Nam. Nó không chỉ phát điện mà còn điều tiết nước cho hơn 20.000ha tưới tiêu và duy trì lưu lượng xả khoảng 200m³/s mùa khô, giúp hạn chế xâm nhập mặn vùng hạ du. Trong bối cảnh nhu cầu điện khu vực phía Nam tăng nhanh, dự án Trị An Đồng Nai mở rộng, do Tập đoàn Điện lực Việt Nam đầu tư với tổng vốn 3.965 tỉ đồng, lắp thêm 2 tổ máy, nâng công suất thêm 200MW, là bước đi chiến lược. Dự án dùng chung hồ chứa, đập chính, đập tràn và hạ tầng truyền tải hiện hữu, nghĩa là tăng công suất phủ đỉnh mà không cần thêm một hồ chứa mới – đây là hướng đi thông minh cho phát triển năng lượng tái tạo.
Từ biểu tượng lịch sử tới tương lai năng lượng tái tạo ở miền Nam
Trị An từng là dấu mốc cho giai đoạn Việt Nam dồn lực xây dựng các công trình năng lượng lớn, với sự hỗ trợ của đội ngũ chuyên gia Liên Xô và hàng chục nghìn lao động trong nước. Hôm nay, khi Đồng Nai được định hướng trở thành một cực phát triển của Đông Nam Bộ, thủy điện Trị An vẫn giữ vai trò “van điều tiết” cả điện lẫn nước cho vùng. Tuyến mở rộng dự kiến phát điện tổ máy số 1 vào quý III/2027, tổ máy số 2 vào quý IV/2027 và hoàn thành toàn bộ trong quý IV/2027. Câu nói đáng nhớ là: “Dự án có ý nghĩa quan trọng nhằm tăng khả năng phát công suất phủ đỉnh cho hệ thống điện quốc gia, khai thác hiệu quả nguồn nước xả thừa hằng năm vào mùa lũ… đồng thời nâng cao khả năng điều tần, ổn định tần số hệ thống điện quốc gia.” Tương lai năng lượng tái tạo miền Nam phụ thuộc nhiều vào việc những bài học về di dời dân cư, sinh kế và môi trường từ Trị An có được rút ra nghiêm túc hay không.
